Në vitin 1978, në Athinë, studiuesi Konstantinos S. Rodis publikoi një vepër që do të sfidonte shumë nga konventat e kohës mbi historinë dhe gjuhësinë ballkanike. Libri i tij, “NTICHET-ARVANITES” (Jehonë Arvanite), nuk është thjesht një studim nostalgjik, por një përpjekje guximtare akademike për të rindërtuar urën e humbur midis shqipes dhe greqishtes, duke u mbështetur në atë që ai e quan “logjika zanafillore”.
Rrënjët e përbashkëta: Teza e “Gjuhëve motra”
Shtyllat kryesore të veprës së Rodit mbështeten në idenë se greqishtja dhe shqipja janë “gjuhë bija” të një gjuhe të përbashkët parahistorike. Autori argumenton se kjo afri gjuhësore nuk është rastësore, por vjen nga një lashtësi e thellë që ai e lidh me botën ilire.
Rodis vëren se Arvanitët e Greqisë, ndonëse shpesh të pashkolluar në kuptimin formal akademik, mbetën bartës të traditave mijëvjeçare. Përmes analizës së zakoneve, mënyrës së jetesës dhe, mbi të gjitha, gjuhës së tyre “të papërpunuar”, ai kërkon të vërtetojë se shpirti i lashtë ilir mbijetoi pikërisht përmes këtij komuniteti.
Toponimia dhe arkeologjia gjuhësore e Atikës
Një nga pjesët më interesante të studimit është analiza e toponimeve në zonën e Atikës dhe rrethinat e Athinës. Rodi argumenton se emrat që ne sot i konsiderojmë si pjesë organike të Greqisë, kanë rrënjë të thella arvanite-shqipe:
- Plaka: Autori shpjegon se lagjja e famshme e Athinës e merr emrin nga fjala shqipe “plaka” (gurë të lëmuar e të sheshtë), duke kundërshtuar teoritë se ky është një emër modern.
- Kriekouki: Shpjegohet si “Krye-kuq” (Koka e kuqe), duke iu referuar emrit të vjetër të Erythrae-së.
- Liopesi dhe Magoula: Emra që rrjedhin drejtpërdrejt nga termat arvanitë për “vendin e lopëve” dhe “kodrën”.
Ky “reallizëm gjeografik” tregon se Arvanitët nuk ishin thjesht kalimtarë, por formësuan identitetin fizik të peizazhit grek.
Migrimet e vitit 1350: Losha dhe Shpata
Rodi bën një dallim të prerë historik midis Arvanitëve të zbritur në Greqi rreth vitit 1350 dhe forcave mercenare të mëvonshme. Ai përmend gjenarkët (themeluesit) e mëdhenj si Pjetër Losha dhe Gjin Bua Shpata, të cilët u vendosën në Atikë si bujq dhe blegtorë paqësorë.
Ky detaj është kyç për qasjen e tij akademike: ai kërkon të pastrojë figurën e Arvanitit nga paragjykimet e shekujve të fundit, duke i paraqitur ata si pasardhës të drejtpërdrejtë të fiseve malore të Ilirisë (Gegëve), të cilët u thirrën në Atikë për shkak të nevojës për popullim, ne zona te shpopulluara, por edhe per krahë pune dhe presionit sllav në veri.
Misteret Eleusine dhe lidhja me gjuhën shqipe
Ndoshta aspekti më provokues i veprës është kapitulli mbi fenë dhe Misteret e Eleusinës. Konstandin Rodi analizon thirrjet rituale të lashta si “Ye kye” (Υε κύε), të cilat në greqishten e lashtë interpretohen si lutje për shi dhe plonim. Ai bën një paralelizëm befasues me urdhrin e foljes shqipe “kryej” apo “kuen”, duke sugjeruar se etimologjia e këtyre formulave të shenjta shpjegohet më qartë përmes arvanitikes sesa përmes greqishtes klasike.
Gjithashtu, ai krahason emrin e perëndeshës Dhimintra (Demeter) me termin dorik “Da” dhe atë arvanitas “Dhe-a” (toka), duke argumentuar se Arvanitët ruajtën formën më arkaike të emërtimit të tokës-mëmë.
II – Perënditë e Olimpit që flasin Shqip
Nëse pjesa e parë e studimit të Rodit vendosi bazat historike të vendosjes së Arvanitëve në Atikë, pjesa pasuese e veprës së tij hyn në “shenjtëroren” e qytetërimit helen: Olimpin. Përmes një analize të hollësishme etimologjike, autori argumenton se emrat më të rëndësishëm të teogonisë antike kanë një kuptim të drejtpërdrejtë dhe logjik vetëm kur dëgjohen përmes veshit të një arvanitasi.
Zeus dhe Dodona: Zëri i hyjnisë
Për K. Rodin, figura qendrore e Olimpit, Zeusi, nuk është një emër abstrakt. Ai e lidh emrin e zotit të rrufeve me rrënjën arvanite “Za” ose “Zë” (Zëri). Sipas autorit, Zeusi ishte para së gjithash perëndia e “Zërit” – zërit të bubullimës, por edhe zërit të profecisë.
Kjo lidhje bëhet edhe më e qartë te Dodona, faltorja më e vjetër e pellazgëve. Rodi e zbërthen Dodonën si “Do-dona” (çfarë duam ne, ose ajo që na është dhënë), duke e lidhur me orakullin që fliste përmes fëshfërimës së gjetheve të lisit – një “zë” që kërkonte interpretim. Në këtë kontekst, Themis (perëndesha e drejtësisë) interpretohet përmes foljes “Them” (të thuash, të flasësh), duke përfaqësuar fjalën e thënë, ligjin e pashkruar që buron nga zëri hyjnor.
Afërdita dhe Athina: Etimologjia e dritës dhe e fjalës
Një nga interpretimet më poetike dhe realiste të Rodit është ai për perëndeshën e bukurisë. Afërdita, sipas tij, është një emërtim i pastër arvanit: “Afër ditës”. Kjo i referohet planetit të Venusit (Yllit të Mëngjesit), i cili shfaqet pikërisht atëherë kur dita është afër. Ky shpjegim i jep emrit një bazë natyraliste dhe logjike që mungon në etimologjitë e tjera.
Po ashtu, perëndesha Athinë lidhet me konceptin “E thëna” (fati, ajo që është vendosur). Në logjikën e Rodit, Athina përfaqëson mençurinë e artikuluar, mendimin që është “thënë” dhe ka marrë formë, duke e zhveshur emrin nga misteri dhe duke e kthyer në një koncept filozofik të prekshëm.
Heronjtë dhe epoka Homerike: Akili dhe Odiseu
Rodi nuk ndalet te perënditë, por zbret në fushëbetejën e Trojës. Për të, Akili (Achilles) nuk është thjesht një emër, por një përshkrim: “Aq-i-lehtë” ose “Ashtu-si-kali” (referencë për shpejtësinë e tij legjendare në vrapim).
Ndërsa emri i Odiseut (Odysseus) lidhet drejtpërdrejt me fjalën shqipe “Udhë” (rrugë). Odiseu është “Njeriu i udhës” Odise – Udhësi , udhëtari i përjetshëm që kalon dhjetë vite në det. Kjo qasje realiste e Rodit tregon se emrat antikë ishin në fakt “epitete përshkruese” që tregonin vetitë kryesore të personazheve.
Pellazgët dhe “dheu” i lashtë
Në faqet e studimit, Rodi i kushton vëmendje të veçantë emrit Pellazg. Ai e zbërthen këtë përmes kompozitës “Pal-ios” (i vjetër) dhe rrënjës “Argos”, të cilën ai e lidh me “Ar-ge” (Arë, tokë e punueshme). Pellazgët ishin “ata që punonin tokën e vjetër”.
Kjo lidhet me termin dorik “Da” dhe atë arvanit “Dhe” (toka). Rodi argumenton se Arvanitët e ruajtën këtë terminologji të paprekur për mijëra vite, duke shërbyer si “muze të gjallë” të një epoke që historianët modernë shpesh e quajnë të humbur.
Një qëndrim realist ndaj historisë
Vepra e K. Rodit, “NTICHET-ARVANITES”, nuk është thjesht një libër mbi gjuhësinë; është një manifest i realitetit ballkanik. Autori na fton të shohim se fakte të tilla si emrat e perëndive nuk janë rastësi gjuhësore, por dëshmi të një vazhdimësie etnike dhe kulturore.
Përmes kësaj ane akademike, Rodi godet pretendimet se Arvanitët ishin “të huaj” në Greqi. Përkundrazi, ai provon se ata ishin bartësit e fundit të asaj “logjike zanafillore” që krijoi vetë shtyllat e qytetërimit evropian. Gjuha arvanite, për Rodin, mbetet “fosili i gjallë” që na lejon të dëgjojmë zërin e vërtetë të historisë.
III – Forcat e natyrës dhe gjuha e titanëve
Për Kontandin Rodin, mitologjia antike nuk ishte një krijim fantastik i shkëputur nga realiteti, por një “kodifikim” i forcave të natyrës. Në këtë pjesë të studimit të tij, ai përqendrohet te perënditë që zotërojnë elementet: tokën, ajrin dhe zjarrin, duke ofruar etimologji që sfidojnë çdo interpretim klasik.
Poseidoni dhe Perënditë e “Dheut”
Një nga pikat më kulminante të analizës së Rodit është etimologjia e Poseidonit (Ποσειδών). Ndërsa studiuesit tradicionalë shpesh humbasin në rrënjë të paqarta indievropiane, Rodi ofron një shpjegim realist dhe të thjeshtë:
- Poseidon: “Posh-e-dhon” (Posh-e-dhe). Sipas tij, ky emër përshkruan forcën që ndodhet “poshtë dheut”. Duke qenë se Poseidoni njihej edhe si “Lëkundësi i Tokës” (perëndia e tërmeteve), ky emërtim arvanit përshkruan saktësisht pozicionin dhe funksionin e tij.
- Hades (Adis): Për zotin e botës së nëndheshme, Rodi propozon lidhjen me “Ai-dhen” (Ai i dheut), duke përforcuar idenë se perënditë e vjetra emërtoheshin sipas domenit që sundonin.
- Persefone: Rodi e zbërthen si “Për-se-foni” (Përse flisni/thoni?), ose një lidhje me “fajin” dhe “fjalën”, duke referuar heshtjen e botës së përtejme.
Hera, Hermes dhe Ares: Elementet e ajrit dhe shkëlqimit
Rodi zhvendos vëmendjen te sferat e larta, ku gjuha arvanite shërben si një pasqyrë e elementeve:
- Hera: Për Rodin, ky emër është thjesht “Era” (ajri, atmosfera). Si mbretëreshë e Olimpit dhe bashkëshorte e Zeusit/Zevsit (Zërit), ajo përfaqëson mjedisin përmes të cilit udhëton zëri dhe jeta.
- Hermes (Ermis): Lajmëtari i zotave lidhet me “Ere-mës” (Era-mbi ose brenda erës). Ai është perëndia që lëviz me shpejtësinë e erës, duke mbartur mesazhet hyjnore.
- Ares (Aris): Zoti i luftës lidhet me rrënjën “I-ari” (i artë, ai që shkëlqen) ose me forcën goditëse të armëve, por Rodi nuk harron të përmendë edhe lidhjen me forcën brutale të “vrasjes”.
Titanët dhe logjika e mendimit: Prometeu dhe Atlasi
Analiza e Titanëve në veprën “NTICHET-ARVANITES” merr një qasje pothuajse filozofike:
- Prometeu (Prometheus): Rodi e zbërthen si “Për-më-thue” (Për të më thënë/ai që thotë më parë). Kjo etimologji përputhet plotësisht me kuptimin klasik të Prometeut si “parashikuesi” ose ai që mendon përpara.
- Epimeteu (Epimetheus): Vëllai i tij, ai që mendon pas faktit, shpjegohet si “Epi-më-thue” (Pas-më-thue).
- Atlas: Titanit që mban qiellin mbi shpatulla i jepet emri “At-las” (Ati që la/që mbeti). Ai është “Ati” që qëndron i palëkundur në pozicionin e tij.
Centaurët dhe Satirët: Përshkrime të sjelljes
Madje edhe krijesat mitologjike marrin një kuptim realist nën thjerrëzën e Rodit. Centauri shpjegohet përmes shprehjes “Ken-ta-vras” (Qen-ta-vras), duke iu referuar natyrës së tyre agresive dhe gjuetare. Ndërsa Satirët, shoqëruesit e Dionisit, lidhen me “S’at-yr” (S’është ati yt/i egër), një përshkrim i natyrës së tyre të pabindur dhe jashtë rregullave shoqërore.
Gjuha si arkeologji e gjallë
Konstandin Rodi mbyll këto kapituj me një konstatim fuqishëm: këto përputhje nuk mund të jenë rastësi. Nëse një gjuhë (arvanitika) mund të zbërthejë në mënyrë logjike dhe natyrale emrat e sistemit më kompleks mitologjik në botë, kjo do të thotë se ajo gjuhë është “nëna” ose të paktën motra më e afërt e asaj që krijoi mitin.
Për Rodin, Arvanitët nuk janë thjesht një minoritet etnik, por bartësit e “Ar-ge” (Tokës së Artë/Arës), trashëgimtarë të një logjike parahistorike që koha nuk arriti ta fshijë. Vepra e tij mbetet një thirrje për akademikët që të mos kërkojnë të vërtetën vetëm në pluhurin e bibliotekave, por në fjalët e gjalla të atyre që ende i thonë tokës “Dhe” dhe erës “Erë”.
Rodi e mbyll studimin e tij me një dedikim prekës për prindërit e tij, gjuha e të cilëve e udhëhoqi drejt këtij kërkimi. Ai thekson se:
“Gjuhësia dhe historia duhet të shohin përtej kufijve kombëtarë për të gjetur të vërtetën.”
“NTICHET-ARVANITES” mbetet një dokument i rëndësishëm që na kujton se historia e Ballkanit nuk është një histori ndarjesh, por një gërshetim i thellë gjaku, gjuhe dhe tradite. Për studiuesin realist, faktet e sjella nga Rodi janë një ftesë për të rishikuar identitetin tonë të përbashkët evropian.
