Kur Henry Holland shkeli në territoret e Shqipërisë jugore, ai nuk ishte thjesht një udhëtar i radhës i magjepsur pas ekzotizmit oriental. Si një mendje e stërvitur shkencërisht, Holland arriti të zbërthente strukturën sociale, ushtarake dhe etnike të një populli që, në atë kohë, diktonte ritmin politik të Ballkanit. Dokumentet e tij shërbejnë sot si një dëshmi e pakontestueshme e një “epoke shqiptare”, ku identiteti dhe forca e këtij kombi qëndronin në një piedestal evropian.
Rigjykimi i identitetit: Suliotët si shqiptarë
Një nga kontributet më të rëndësishme historiografike të Hollandit, që vërehet në fragmentet e tij, është përcaktimi i qartë etnik i Suliotëve. Në një kohë kur historiografia e mëvonshme u mundua të mjegullonte kufijtë etnikë, Holland është i prerë:
“Ata ishin shqiptarë në origjinë, duke i përkitur asaj ndarjeje të popullit që quhej Tzamides (Çamët).” Ai i përshkruan Suliotët si një “bandë e organizuar në jetë sociale”, duke kombinuar guximin e pashoq me një egërsi zakonesh që i bënte ata tmerrin e Shqipërisë jugore. Për Hollandin, qëndresa e tyre ndaj Ali Pashës nuk ishte thjesht një akt rebelimi, por shprehje e “guximit mashkullor” që i dallonte ata madje edhe nga fiset e tjera shqiptare.
Estetika e Fuqisë: Pamja statueske dhe “Albanitiko”
Holland nuk mbetet vetëm në rrafshin politik; ai mahnitet nga antropologjia fizike dhe estetika e shqiptarit. Ai përshkruan me hollësi “ecjen shtatlartë dhe madhështore” (stately gait) të ushtarëve shqiptarë në oborrin e Janinës, një tipar që sipas tij nuk vërehej te asnjë popull tjetër.
Vëmendje e veçantë i kushtohet kostumit: jelekët e kadifejtë të qëndisur me ar dhe argjend, që sipas Hollandit formonin një “parzmore të shkëlqyer”, dhe kësula e kuqe karakteristike. Po ashtu, ai dokumenton “Albanitikon” – vallën kombëtare shqiptare – duke e krahasuar ngjashmërinë e saj me vallen antike “Pyrrhic”, duke sugjeruar kështu një vazhdimësi kulturore mijëvjeçare.
Arkitektët e pushtetit: Shqiptarët në oborrin e Ali Pashës
Në analizën e tij mbi administratën e Ali Pashë Tepelenës, Holland vëren një hierarki të qartë. Ndonëse në oborr kishte turq dhe grekë, Holland nënvizon se:
“Ata që rrethojnë personin e tij në mënyrën më konfidenciale janë Shqiptarët.”
Besnikëria e tyre ndaj Pashait të Janinës nuk ishte thjesht mercenarizëm, por një lidhje e bazuar në origjinën e përbashkët dhe vlerat e përbashkëta të “burrave të rreptë, por trima dhe besnikë”. Ky vëzhgim përforcon idenë se Shqiptarët e asaj kohe ishin zotërit de facto të asaj hapësire gjeopolitike, duke mbajtur postet më delikate dhe më me ndikim.
Kontinuiteti historik: Nga Skënderbeu te Ali Pasha
Në fragmentet e tij historike, Holland vendos një urë lidhëse mes rezistencës së Gjergj Kastriotit (Skënderbeut) dhe vitalitetit shqiptar të kohës së tij. Ai e cilëson historinë e shqiptarëve si një kronikë luftërash që nga shekulli XI, duke kulmuar me qëndresën epike kundër pushtuesve turq nën udhëheqjen e Skënderbeut, guximi i të cilit “fisnikëroi” historinë e këtij vendi.
Dëshmitë e Henry Holland nuk janë thjesht shënime udhëtimi; ato janë një pasqyrë ku shqiptarët e shekullit XIX shihen si një forcë dominuese, me një identitet të konsoliduar dhe një prani fizike e morale që impononte respekt në mbarë Mesdheun. Holland dokumentoi “piedestalin” mbi të cilin qëndronte kombi shqiptar – një piedestal i ngritur mbi trimërinë, estetikën unike dhe një vetëdije të fortë për origjinën. Për studiuesit e sotëm, këto dokumente mbeten një kolonë vertebrale për të kuptuar peshën reale të shqiptarëve në historinë moderne të Ballkanit.
