Sot, kufijtë ballkanikë duken si të gdhendur në gur, produkt i marrëveshjeve të dhimbshme të fillimit të shekullit XX. Megjithatë, pluhuri i arkivave europiane fsheh një realitet krejt tjetër. Për shekuj me radhë, mendja akademike dhe diplomatike e Europës—veçanërisht asaj franceze—nuk e shihte Shqipërinë si një “shtet xhep”, por si një entitet gjeopolitik që përpinte Epirin dhe Maqedoninë.
Projekti i Napoleonit: Ali Pasha, “Mbret i Epirit”
Në vitin 1807, diplomacia franceze lunate një lojë shahu me përmasa botërore. Dokumenti i A. Boppe (1914) zbulon bisedat “tête à tête” mes konsullit francez dhe Ali Pashë Tepelenës. Marc Bruère des Rivaux, një diplomat i mprehtë i kohës, i shkruante Ministrit të Jashtëm francez se me termin “Epir” kuptohej “i gjithë vendi i banuar nga Arnautët ose Shqiptarët”.
Pyetja që ngrihet është: Përse Napoleoni dëshironte ta kurorëzonte Aliun si “Mbret të Epirit” (lexo: Shqipërisë)? Përgjigjja qëndron te strategjia. Për Bonapartin, një monarki e fortë shqiptare nën Ali Pashën do të shërbente si një mburojë kundër ndikimit rus dhe britanik në Mesdhe. Për francezët e asaj kohe, Epiri nuk ishte një koncept antik grek, por një realitet etnik shqiptar. Ky “Mbret i Epirit” ishte, në fakt, projektimi i një shteti kombëtar shqiptar përpara se nacionalizmi modern të merrte formë të plotë.
Kur Maqedonia quhej Shqipëri: Vëzhgimet e shekullit XVII-XIX
Ndoshta fakti më tronditës për lexuesin modern është identifikimi i Maqedonisë si pjesë e pandashme e Shqipërisë.
- Cornelius a Lapide (1669), në komentet e tij mbi Shkrimet e Shenjta, shkruan shkurt dhe qartë: “Maqedonia e vërtetë, e cila sot quhet Shqipëri”.
- Pierre d’Avity dhe J.-B. de Rocoles në veprën e tyre monumentale për Europën, theksojnë se shumë autorë të kohës e përfshinin Maqedoninë nën emrin e përgjithshëm të Shqipërisë.
Kjo nuk ishte një “fantazi” e Skënderbeut kur ai e quante veten pasardhës të Aleksandrit të Madh; ishte një konsensus akademik i kohës. Maqedonia e vjetër shihej si atdheu i shqiptarëve të hershëm. Siç shprehet Georges Verdène (1905), Maqedonia e antikitetit “pushoi së ekzistuari për t’u bërë Shqipëri”, ashtu si Galia u bë Francë.
Dy kryeqytetet: Shkodra dhe Janina
Në vitin 1844, Cyprien Robert, një studiues i njohur i sllavëve dhe i Ballkanit, e përshkruante Shqipërinë si një trup me dy koka: Shkodrën në Veri dhe Janinën në Jug. Për vëzhguesit europianë, Janina nuk ishte një qytet grek i “pushtuar” nga shqiptarët, por “çelësi i krejt Shqipërisë”.
Identiteti shqiptar i këtyre trevave vërtetohet edhe nga Bulletin de la Société Royale Belge de Géographie (1890), i cili specifikon se edhe heroi i pavarësisë greke, Marko Boçari (Botsaris), ishte i racës shqiptare. Dokumenti thekson se “fusioni është i plotë” në Epir dhe se Suliotët ishin të gjakut shqiptar.
Pse u fsheh ky realitet?
Ndryshimi i paradigmës nuk erdhi nga zbulimet e reja historike, por nga interesat gjeopolitike të Fuqive të Mëdha.
- Rënia e Perandorisë Osmane: Kur “I sëmuri i Bosforit” po vdiste, Rusia, Austria dhe Britania kishin plane të ndryshme. Një Shqipëri e madhe (nga Shkodra në Janinë dhe Manastir) do të ishte një fuqi rajonale shumë e rrezikshme dhe e vështirë për t’u kontrolluar.
- Pan-Sllavizmi dhe Megali Idea: Mbështetja e Rusisë për zgjerimin bullgar/serb dhe mbështetja britanike/franceze (më vonë) për Greqinë, kërkonin që termat “Maqedoni” dhe “Epir” të zhvisheshin nga konteksti shqiptar dhe të lidheshin ekskluzivisht me trashëgiminë sllave ose helene.
- Viti 1913: Kthimi i dhunshëm i kufijve në Konferencën e Ambasadorëve bëri që dokumentet e shekujve të kaluar të arkivoheshin si “të vjetruara”, për t’i lënë vend hartave të reja politike që sakrifikuan realitetin etnik për stabilitetin diplomatik.
Dokumentet si mbrojtje e historisë
Historia mund të rishkruhet nga fitimtarët, por arkivat mbeten. Dokumentet e ofruara tregojnë se për Europën e iluminuar, Shqiptari nuk ishte një “i ardhur” në këto troje, por zotëruesi i tyre legjitim nga Alpet deri në gjirin e Ambrakisë. Ali Pasha nuk po kërkonte diçka të huaj; ai po kërkonte të zyrtarizonte atë që gjeografët dhe dijetarët e dinin prej kohësh: Epiri dhe Maqedonia ishin zemra e Shqipërisë.
Referencat;
- Boppe, Auguste. (1914). L’Albanie et Napoléon (1797-1814). Paris: Librairie Hachette et Cie. (Referencë specifike: Faqja 76, mbi letërkëmbimin e Marc Bruère des Rivaux drejtuar Ministrit, 20 shtator 1807, ku Epiri përkufizohet si vendi i banuar nga shqiptarët).
- Société Royale Belge de Géographie. (1890). Bulletin de la Société Royale Belge de Géographie. Bruxelles: Secrétariat de la Société. Quatorzième année. (Referencë mbi origjinën pellazgo-shqiptare të popullsisë, rolin e suliotëve dhe përkatësinë etnike të Mark Boçarit).
- A Lapide, Cornelius. (1669). Commentaria in Sacram Scripturam. (Referencë mbi përcaktimin gjeografik: “Macedoniam (quae hodie Albania dicitur)” — Maqedonia, që sot quhet Shqipëri).
- Davity, Pierre (Seigneur de Montmartin) & De Rocoles, Jean-Baptiste. (Botim i shek. XVII). Description générale de l’Europe, quatriesme partie du monde avec tous ses empires, royaumes, estats et républiques. Tome IV. (Referencë mbi përfshirjen e Maqedonisë nën emrin e Shqipërisë).
- Verdène, Georges. (1905). La Vérité Sur La Question Macédonienne. Paris. (Referencë mbi transformimin historik të Maqedonisë në Shqipëri dhe prejardhjen e shqiptarëve nga maqedonasit e vjetër të Filipit dhe Aleksandrit).
- Robert, Cyprien. (1844). Les Slaves de Turquie (ose studime etnografike të periudhës). Paris. (Referencë mbi përshkrimin e Shkodrës dhe Janinës si dy kryeqytetet, verior dhe jugor, të Shqipërisë).
Joannina/Epirus:
