Ndërsa historia e Ballkanit shpesh pasqyrohet përmes thjerrëzës së konflikteve të shekullit të 20-të, një prej tragjedive më të mëdha humane dhe demografike mbetet e mbuluar nga pluhuri i harresës institucionale. Gjatë dimrit të egër të viteve 1877–1878, Sanxhaku i Nishit – një rajon dikur i gjelbëruar nga prania shekullore shqiptare – u shndërrua në skenën e një spastrimi etnik sistematik që ndryshoi përgjithmonë hartën humane të rajonit.
Dimri i vdekjes: Dëshmia e Josif H. Kostić
Në librin e tij referencial “Kosovo: A Short History”, historiani Noel Malcolm citon një dëshmi rrëqethëse që vjen jo nga viktimat, por nga një vëzhgues i palës tjetër. Josif H. Kostić, një mësues serb në Leskovac, përshkruan eksodin e dhunshëm të popullsisë myslimane (kryesisht shqiptare) në dhjetor të vitit 1877.
“Gjatë rrugës, në grykën e Gëdelicës e deri në Vranjë dhe Kumanovë, mund të shihje kufomat e braktisura të fëmijëve dhe pleqve të ngrirë për vdekje,” shkruante Kostić.
Ky citim nuk është thjesht një kujtim lufte; është vula e një tragjedie ku rreth 70,000 njerëz humbën jetën nga masakrat, uria dhe i ftohti polar, ndërsa mbi 200,000 të tjerë u dëbuan me forcë nga vatrat e tyre.
Një rajon i shndërruar në “Terra Incognita”
Përpara vitit 1877, qytetet si Nishi, Piroti, Vranja, Leskovaci, Prokuplja dhe Kurshumlia frymonin shqip. Ky rajon ishte një udhëkryq i rëndësishëm i tregtisë dhe kulturës shqiptare nën Perandorinë Osmane. Megjithatë, pas Kongresit të Berlinit, këto territore u quajtën “toka të çliruara” nga shteti serb, duke legjitimuar kështu një proces që sot njihet si spastrim etnik.
Procesi ishte i pamëshirshëm:
Depopullimi: Qindra fshatra shqiptare u rrafshuan. Në Leskovac, psh., nga mijëra banorë shqiptarë, mbetën vetëm 62 familje të varfra pas hyrjes së forcave serbe.
Kolonizimi: Për të vulosur karakterin e ri etnik, qeveria serbe ftoi kolonë nga Mali i Zi, Hercegovina dhe pjesë të tjera të Serbisë për të populluar shtëpitë dhe fermat e braktisura.
Transformimi Urban: Arkitektura osmane dhe shqiptare u shkatërrua qëllimisht për të fshirë çdo gjurmë të identitetit të mëparshëm.
Lindja e “Muhaxhirëve” dhe ndikimi në Kosovë
Ata që mbijetuan marshimin e vdekjes u vendosën kryesisht në Vilajetin e Kosovës. Këta të mbijetuar morën emrin Muhaxhirë (refugjatë). Vendosja e tyre në qytete si Podujeva, Prishtina, Vushtrria dhe Gjilani nuk ishte thjesht një lëvizje popullsie; ajo ishte një injeksion dhimbjeje dhe revolte që ushqeu më pas Lidhjen e Prizrenit në 1878.
Historikisht, ky fluks refugjatësh rriti shumicën shqiptare në Kosovë, por me një kosto njerëzore të pallogaritshme. Trauma e dëbimit nga Toplica dhe Sanxhaku i Nishit mbeti pjesë e identitetit kolektiv të miliona pasardhësve të këtyre muhaxhirëve që sot jetojnë në Kosovë dhe në diasporë.
Përjashtimi i Luginës së Jabllanicës
Në një analizë akademike, vlen të përmendet rasti i Medvegjës dhe Luginës së Jabllanicës. Falë një marrëveshjeje taktike mes komandantit lokal, Shahid Pashës, dhe Mbretit Milan I, një pjesë e vogël e popullsisë shqiptare u lejua të qëndronte. Ky fakt shpjegon pse sot kemi ende një prani shqiptare në Luginën e Preshevës, si një dëshmi e gjallë e asaj që dikur ishte një shtrirje shumë më e gjerë gjeografike.
Pse Heshtet?
Heshtja ndërkombëtare ndaj këtij “gjenocidi të harruar” lidhet me kontekstin gjeopolitik të kohës. Fuqitë e Mëdha në Berlin kishin prioritet dobësimin e Perandorisë Osmane, duke anashkaluar të drejtat njerëzore të popullsisë vendase. Sot, njohja e kësaj ngjarjeje nuk shërben për të hapur plagë të reja, por për të vendosur një drejtësi historike dhe për të kuptuar më mirë rrënjët e krizave ballkanike.
Historia nuk mund të zhbëhet, por e vërteta shkencore dhe akademike është detyrim ndaj mijëra fëmijëve që “ngrinë në rrugë” në dimrin e vitit 1877, duke lënë pas vetëm hirin e një qytetërimi që dikush u përpoq ta fshinte nga harta.
Referenca
- Malcolm, Noel. Kosovo: A Short History. New York University Press, 1998. (Referenca kryesore për dëshminë e Josif H. Kostić dhe analizën e spastrimit etnik në rajonin e Toplicës).
- Uka, Sabit. Dëbimi i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit dhe vendosja e tyre në Kosovë (1877–1912). Vol. 1-4. Prishtinë: Verbi, 2004. (Vepra më gjithëpërfshirëse mbi demografinë, fshatrat e shkatërruara dhe fatin e Muhaxhirëve).
- McCarthy, Justin. Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922. Darwin Press, 1995. (Për të dhënat statistikore mbi vdekshmërinë dhe lëvizjet e popullsisë myslimane në Ballkan).
- Jagodić, Miloš. The Emigration of Muslims from the New Serbian Districts 1877/1878. Balkanologie, Vol. II, No. 2, 1998. (Një këndvështrim akademik që analizon politikat shtetërore serbe të kohës mbi rajonet e sapoacizuar).
- Islami, Hivzi. Dimensioni demografik i çështjes së Kosovës. Prishtinë: ASHAK, 1997. (Për ndikimin afatgjatë të vendosjes së refugjatëve në strukturën etnike të Kosovës).
- Kostić, Josif H. Oslobođenje grada Leskovca i okoline (Çlirimi i qytetit të Leskovcit dhe rrethinës). Botuar fillimisht në fund të shek. XIX. (Dëshmia okulare e mësuesit serb mbi gjendjen e refugjatëve).
- Arkivi Shtetëror i Serbisë (Arhiv Srbije). Fondi i Ministrisë së Punëve të Brendshme (1877–1880) – Dokumente mbi kolonizimin e Toplicës dhe shpërndarjen e tokave të braktisura.
- Protokollet e Kongresit të Berlinit (1878). Raportet e konsujve britanikë dhe austro-hungarezë mbi gjendjen e refugjatëve shqiptarë në kufirin e ri osmano-serb.
Studime Plotësuese:
- Rizaj, Skënder. Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878–1881). Prishtinë, 1978. (Për lidhjen organike mes dëbimeve nga Nishi dhe reagimit politik shqiptar).
- Müller, Dietmar. Staatsbürger auf Widerruf: Juden und Muslime als antinationale Minderheiten im rumänischen und serbischen Diskurs (1878–1941). Wiesbaden: Harrassowitz, 2005.
