Vështrim i përgjithshëm mbi dëshmitë e At Panajot Gjezos dhe dokumentet e shekullit XVI që i mbeshtesin edhe më tej ato
Debati mbi origjinën dhe natyrën e arvanitëve në hapësirën ballkanike ka marrë shpesh ngjyrime politike, duke tentuar t’i tjetërsojë ata nën terma modernë si “Vorio-Epirotë”. Megjithatë, një analizë e thellë e dokumenteve historike, e mbështetur fuqishëm nga kleriku dhe studiuesi me origjinë nga Himara, At Panajot Gjezo, ofron një panoramë tjetër: arvanitët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve dhe mbartës të një trashëgimie që lidh antikitetin epirot me shtetformimin e Skënderbeut.
Shkolla e At Gjezos: Arvanitët si pasardhës të Ilirëve
Në përgjigjen e tij ndaj murgut Nektarios, At Gjezo është i prerë: “Arvanitët nuk janë Vorio-Epirotë”. Sipas tij, ky term është një konstrukt i pasaktë që tenton të mbulojë realitetin etnik. Gjezo argumenton se Ilirët, si pasardhës të Pelasgëve, janë paraardhësit e drejtpërdrejtë të shqiptarëve të sotëm.
Ai gjurmon etimologjinë e emrit nga Arban (nga rajoni i Krujës, mes lumenjve Mat dhe Ishëm), që evoluoi në Arbëresh dhe më pas në Alban. Ky popull, që në shekullin XI njihej si “Arban”, nuk ishte një trup i huaj, por bërthama e asaj që do të njihej si Arbëri.
Vazhdimësia Epirote: Nga Aleksandri i Madh te Skënderbeu (Aleksandri i dytë)
Një pikë kyçe e argumentit akademik është lidhja mes figurave të mëdha të antikitetit dhe mesjetës. Dokumenti i rrallë i vitit 1553, “Promptuarium Iconum Insigniorum”, i botuar në Lion nga Guillaume Rouillé, ofron një dëshmi të pakontestueshme. Në faqen 196 të këtij vëllimi, Gjergj Kastrioti (Scanderbegus) cilësohet si:
“Epiri atque Albaniae, feu Macedoniae, principe” (Princ i Epirit dhe Arbërisë, apo Maqedonisë).
Kjo terminologji e shekullit XVI nuk bën dallim mes Epirit dhe Arbërisë, duke i parë ato si një njësi gjeopolitike dhe etnike. Sipas kësaj vije mendimi, figurat si Pirroja i Epirit dhe Aleksandri i Madh shihen si pararendës të botës shqiptare, pjesë e një vazhdimësie kulturore dhe ushtarake që kulmon me rezistencën e Skënderbeut. (E bashkëngjitëm pohimin e Rouillé, për të përforcuar edhe më tej trajtesën e At Gjezos)
Migrimet dhe identiteti “Burra”
Historia e arvanitëve në territorin e sotëm të Greqisë nuk fillon si një asimilim, por si një nevojë organike. Dokumentet përmendin vitin 1348, kur Despoti i Mistrës, Manuel Kantakuzinos, ftoi familjet arbërore për të populluar dhe mbrojtur Peloponezin e shkretuar nga murtaja dhe luftërat.
Interesant është shpjegimi gjuhësor i At Gjezos për emrin “Mpoúra” (Μπούρα), duke e lidhur atë me fjalën shqipe “Burra”, një emërtim që dëshmon për karakterin luftarak të këtyre popullsive. Pavarësisht huazimeve gjuhësore nga Hellenët dhe latinët gjatë shekujve, bërthama e gjuhës së tyre, Arberishte, mbijetoi me një konservatorizëm admirues.
Dallimi mes Arvanitit dhe “Turkalvanit”
At Gjezo hedh dritë edhe mbi një konfuzion tjetër historik: identifikimin e gabuar të arvanitëve me “Turkalvanët” (shqiptarët e islamizuar). Ai thekson se, ndonëse mund të kenë pasur të njëjtët paraardhës, rrugët e tyre u ndanë në bazë të besimit dhe besnikërisë politike. Arvanitët (si Kleftët e famshëm) dhanë jetën për besimin ortodoks dhe atdheun e tyre të ri, duke u bërë protagonistë të Revolucionit të 1821, me figura si Karaiskaqi e Andruçoja.
Një urë mes epokave
Arvanitët, siç dëshmohet nga jeta e figurave si Fan Noli (Theofanis Mavromatis), i cili lindi në një fshat arbëror të Trakisë, shërbejnë si ura lidhëse e Ballkanit. Ata nuk janë kurrsesi pakicë “Vorio-Epirote”, por një element konstituiv i historisë mesdhetare që vërteton se Epiri, Arbëria dhe Iliria janë kapituj të të njëjtit libër etnogjenetik.
*Panajot Gjezo, (At Panagiotis Gkezos) lindi në vitin 1943 në Himarë. Ai ndoqi shkollën fillore dhe gjimnazin në Himarë, si edhe Liceun Pedagogjik në Vlorë. Më pas studioi në fakultetet universitare të Shkodrës dhe Tiranës për Histori dhe Filologji Shqipe.
Nga viti 1960 deri në vitin 1990 punoi si mësues në Shqipëri. Pas rivendosjes së demokracisë në Shqipëri erdhi në Greqi (1991). Punoi në Selanik dhe më pas në Athinë (në punë të ndryshme) dhe njëkohësisht ndoqi klasën e katërt të Liceut Kishtar. Më pas ndoqi gjithashtu mësime në Shkollën e Lartë Kishtare të Athinës.
Në vitin 1999 u dorëzua diakon dhe prift. Që nga ajo kohë e deri më sot është famullitar në Kishën e Profetit Ilia në Kormpi të Varit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca dhe Burime Dokumentare
- Rouillé, Guillaume (1553). Promptuarium Iconum Insigniorum. Botimi i dytë, Lion, Francë. Referuar faqes 196: “Scanderbegus, siue Scanderbechus… Epiri atque Albaniae, feu Macedoniae, principe”.
- Giraud, Jean (1674). Raporti i Konsullit të Anglisë në Athinë. Dokumenti citon praninë e arvanitëve (Kleftëve) në Rumeli dhe More si forcë dominuese mbrojtëse.
- Zakythinos, Dionysios A. (1951). Meletai peri tis dioikitikis diaireseos kai tis eparchiakis dioikiseos en to Byzantino kratei (Studime mbi ndarjen administrative dhe provinciale në shtetin Bizantin). Kapitulli II: “H Partitio Romaniae”.
- Gjezos, At Panajot (2013). Ena klonari apo to megalo dendro tis Cheimarras (Një degë nga pema e madhe e Himarës). Athinë: Botimet Angelaki. (Përfshirë korrespondencën teologjike mbi dallimin mes arvanitëve dhe Vorio-Epirotëve).
- Kaselimis, Spyridon (Gjeneral). Arvanites. Botimet Mpatsioulas. Referuar faqes 87 mbi popullimin e Peloponezit në vitin 1715.
- Karastathis, Kostas. Pathi tou Genous (Vuajtjet e Kombit). Analizë mbi periudhën e Orllovikëve (1770) dhe rolin e shqiptarëve ortodoksë.
- Fafoutis, Xenofon. Diodoros (https://www.google.com/search?q=Aprodumos.com). Studim mbi “Gjuhën e zogjve” (Arbërishten) dhe figurën e Fan Nolit si urë lidhëse kulturore.
