Eklipsimi i memorjes
“Hapi i parë në likuidimin e një populli,” shkruante Milan Kundera te Libri i harresës dhe i të qeshurës, “është të fshish kujtesën e tij. Shkatërroni librat e tij, kulturën e tij, historinë e tij. Pastaj vëni dikë të shkruajë libra të rinj, të fabriktojë një kulturë të re, të shpikë një histori të re. Shumë shpejt kombi do të fillojë të harrojë se çfarë është dhe çfarë ishte.”
Ky citat shërben si thjerrëza më e qartë për të parë fenomenin e Arvanitëve në Greqi—një popullsi që përbën kolonën vertebrale të shtetit modern grek, por që sot jeton në një lloj amnezie të diktuar politike.
Demografia e heshtur: Sa janë në të vërtetë Arvanitët?
Sipas Encyclopedia of the World’s Minorities (botuar nga Routledge, 2013), Arvanitët vlerësohen të jenë rreth 10 deri në 15 për qind e popullsisë totale të Greqisë, që përkthehet në rreth 1.6 milionë banorë. Megjithatë, ky numër është subjekt i debateve të forta akademike. Studiues si Dhimitri Lithoksou, i njohur për kërkimet e tij të detajuara mbi demografinë historike, sugjerojnë se numri i pasardhësve të Arvanitëve dhe shqiptarëve etnikë mund të jetë shumë më i lartë, duke arritur deri në 4 milionë, nese llogaritet asimilimi i plotë gjatë dy shekujve të fundit.
Mungesa e një censusi zyrtar që regjistron gjuhën amtare ose etninë e ka lënë këtë popullsi në një “hije” statistikore. Arvanitët janë të shpërndarë në më shumë se 500 fshatra në Greqinë Qendrore dhe Jugore, me përqendrime të larta në:
- Atikë dhe Beoti (mbi 140 fshatra kombinuar).
- Eube (Evia) (87 fshatra).
- Peloponez (Korint, Argolidë, Meseni).
- Ishujt si Hidra, Specaj dhe Salamina—vatra këto të revolucionit të vitit 1821.
Gjuha dhe paradoksi i vetëmohimit
Arvanitika (apo Arbërishtja) është një dialekt arkaik i toskërishtes jugore. Megjithatë, një fenomen unik sociologjik ndodh brenda këtij komuniteti. Nën ndikimin e “Ortodoksisë Politike” dhe indoktrinimit arsimor, shumë Arvanitë sot refuzojnë lidhjen gjenetike me shqiptarët e Shqipërisë. (Në vetëdijen e arvanitasve gjuha e tyre, është gjuhë e antikitetit para-grek, pellasg, që e njësojnë me “Greqinë e lashtë”, por që në fakt është thjesht gjuhë shqipe ajo së ciles i referohen si gjuhë e antikitetit.)
Është e zakonshme të dëgjosh pretendime absurde nga pikëpamja gjuhësore, ku Arbërishtja cilësohet si “helenishtja e lashtë” apo “gjuha e Pellazgëve” që shqiptarët e sotëm gjoja e kanë “huazuar”. Ky është një mekanizëm mbrojtës psikologjik për të pajtuar identitetin e tyre gjuhësor me nacionalizmin grek, i cili historikisht e ka parë shqiptarizmin si një element të huaj ose armiqësor.
Dëshmia e shekullit XIX: Kolokotroni dhe “Vallja Shqiptare”
Dokumentet historike, si ato të revistës britanike Blackwood’s Edinburgh Magazine (Vol. XLIII, 1838), ofrojnë një pasqyrë të papasuruar nga filtrat e sotëm nacionalistë. Në faqet e kësaj reviste, përshkruhen heronjtë e Revolucionit Grek si Colocotroni (Kolokotroni), Nikitas dhe Noti Boçari.
Ajo që është goditëse është përshkrimi i festimeve të tyre: autorët britanikë vërejnë se këta burra, që konsiderohen baballarët e kombit grek, performonin “Vallen Kombëtare Shqiptare” (Albanian national dance) nën tingujt e instrumenteve tradicionale. Kjo dëshmon se në fillimet e shtetit grek, elementi kulturor arbëror ishte aq dominant, saqë vëzhguesit e huaj nuk kishin asnjë dyshim mbi origjinën e tyre kulturore.
Ndryshimi i madh demografik: Traktati i Lozanës (1923)
Për të kuptuar Greqinë e sotme, duhet analizuar thyerja demografike e vitit 1923. Shkëmbimi i popullsisë solli në Greqi miliona refugjatë nga Azia e Vogël—turqishtfolës ortodoksë, Armenë, Gjeorgjianë, dhe Karamanlindë.
Ky fluks ndryshoi rrënjësisht balancën etnike. Siç vërehet shpesh në studimet antropologjike informale, ekziston një dallim i dukshëm vizual dhe kulturor midis:
- Arvanitëve “autoktonë”: Me tipare ballkanike evropiane, të cilët populluan territoret e vjetra të Greqisë që nga antikieti.
- “Anadollakëve”: Pasardhësit e refugjatëve të vitit 1923, të cilët solli me vete një kulturë, kuzhinë dhe muzikë (si Rebetiko) me ndikime të forta lindore.
Ironia historike qëndron në faktin se Arvanitët, për të vërtetuar “pastërtinë” e tyre greke përballë këtij fluksi të ri, u bënë shpesh shtresa më konservatore dhe më refuzuese ndaj rrënjëve të tyre shqiptare, duke u asimiluar me dëshirë nën ombrellën e helenizmit.
Arvanitët mbeten “gjiganti i fjetur” i historisë ballkanike. Mohimi i origjinës së tyre nuk është thjesht një çështje dëshire, por pasojë e një inxhinierie sociale dy-shekullore. Sidoqoftë, gjuha që ata flasin nëpër shtëpitë e tyre në Atikë apo Beoti, edhe pse po shuhet, mbetet dëshmitari më kokëfortë i të vërtetës: që themelet e Greqisë moderne u hodhën nga njerëz që flisnin dhe këndonin shqip. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
