Në mesin e shekullit të XIX, historiografia greke u gjend përballë një “ekzistence” kërcënuese: teorisë së Jacob Philipp Fallmerayer, i cili pretendonte se gjaku i grekëve antikë ishte zhdukur dhe zëvendësuar nga valët sllave. Në këtë fushëbetejë intelektuale, Konstantinos Sathas nuk ishte thjesht një studiues, por një “arkitekt” i një paradigme të re. Ai propozoi një tezë guximtare: Ata që historia i quajti “Sllavë”, në të vërtetë ishin Shqiptarë.
Kundërshtimi i Fallmerayer-it: Nga sllavizimi te arbrit
Siç shihet në dokumentet e kohës (p.sh. te gazeta “Ora” e vitit 1882), Sathas argumentoi se zbritjet e famshme sllave në Greqi gjatë shekullit të VI ishin një keqinterpretim historik. Sipas tij, këta pushtues nuk ishin sllavë, por shqiptarë (albanianë).
Teza e tij mbështetej në disa shtylla:
Gabimet e Bizantit: Sipas Sathas, kronikanët bizantinë, nga padija apo mungesa e termave, i quanin “sllavë” të gjithë ata që vinin nga veriu.
Mungesa e gjurmëve sllave: Ai vërente se në zakonet, gjuhën popullore dhe doke, nuk kishte mbetur asnjë shenjë sllave, ndërkohë që elementi shqiptar (Arvanitët) ishte i pranishëm dhe i shkrirë me atë grek.
Bashkëpunimi me E. Miller dhe interesi francez
Sathas nuk ishte vetëm në këtë përpjekje. Ai gjeti mbështetje te qeveria franceze dhe te profesori i njohur i Shkollës së Gjuhëve Orientale në Paris, Emmanuel Miller. Me konkretisht bashkëpunimi u zhvillua kështu:
Konstantinos Sathas – Gjetja e dorëshkrimeve, analiza e arkivave venedikase dhe bizantine.
Emmanuel Miller – Mbështetja akademike franceze dhe përkthimi i teksteve në frëngjisht.
Qeveria Franceze – Financimi i botimeve voluminoze si “Chronique de Chypre” (1882).
Ky bashkëpunim lindi nga nevoja politike e kohës për të kufizuar ndikimin rus (Pansllavizmin) në Ballkan, duke treguar se Greqia nuk kishte lidhje gjaku me botën sllave.
Cikli i Qipros: Gjuha dhe influenca shqiptare
Një nga pikat më befasuese të punës së Sathas dhe Miller është pretendimi se dialekti i Qipros ka rrënjë ose influenca të forta nga shqipja.
Në botimin e tyre të kronikës së Leontios Macheras (Chronique de Chypre), ata analizojnë elemente gjuhësore që sipas tyre nuk shpjegohen dot vetëm me greqishten. Sathas vëren praninë e “Stratiotëve” (ushtarëve mercenarë shqiptarë) në ishull që rreth vitit 1000.
“Teza e Sathas shkon deri aty sa të identifikojë termin ‘Pelasg’ shqiptarët shtegtarë, duke tentuar të provojë se shqiptarët janë pasardhësit e drejtpërdrejtë të banorëve më antikë të Ballkanit, dhe si rrjedhojë, vëllezër të grekëve, jo armiq si sllavët.”
Konteksti gjeopolitik: Sllavët si “armiku i përhershëm”
Materialet e ofruara nga gazetat e mëvonshme (si “Izgrev” apo pamfletet kundër KKE-së në 1947) tregojnë se si kjo frikë nga sllavizimi u transformua nga historiografi në propagandë politike. Sathas hodhi bazat intelektuale për ta parë sllavin si një element të huaj, ndërsa shqiptarin si një “bashkudhëtar” historik të helenizmit.
Pikat kyçe të analizës së Sathas:
Identiteti i Stratiotëve: Ata ishin forca mbrojtëse që ruajti Greqinë dhe Qipron nga depërtimi sllav dhe saracen.
Toponimia: Shumë emra vendesh që Fallmerayer i quante sllavë, Sathas i shpjegonte përmes etimologjisë shqipe.
Një trashëgimi komplekse
Konstantinos Sathas mbetet një figurë gjigante, jo vetëm për sasinë e pabesueshme të dokumenteve që zbuloi, por për mënyrën se si e përdori historinë për të ndërtuar një identitet kombëtar. Duke “shndërruar” sllavët e pretenduar në shqiptarë, ai i dha historiografisë greke një mjet për të pranuar praninë e elementit të huaj pa e parë atë si kërcënim për vazhdimësinë helenike.
Për Sathas, shqiptarët nuk ishin pushtuesit që shkatërruan Greqinë, por ushtarët dhe fshatarët që e ripopulluan dhe mbrojtën atë, duke u bërë pjesë e paluajtshme e mozaikut të saj.
