Në historinë e Ilirikut, pak vendime politike kanë pasur një peshë aq përcaktuese dhe afatgjatë sa ai i vitit 395 pas Krishtit. Kur Perandori Teodos (Theodosius I), në shtratin e vdekjes, ndau Perandorinë Romake mes dy djemve të tij, Arkadit dhe Honorit, ai pa dashje vizatoi një “vijë zjarri” që do të kalonte mes për mes truallit ilir. Kjo ndarje, që sot njihet si “Vija e Teodosit”, nuk ishte thjesht një kufi administrativ; ajo u shndërrua në një hendek ontologjik, kulturor dhe shpirtëror, që i kushtoi shtrenjtë integritetit etnokulturor të pasardhësve të ilirëve: shqiptarëve.
Copëzimi i parë: Iliria mes Lindjes dhe Perëndimit
Ndarja e Teodosit e la botën ilire në një udhëkryq tragjik. Ndërsa provinca e Panonisë me qendër Shkodrën mbeti nën orbitën e Romës (Perëndimit), provincat si Dacia dhe Maqedonia (ku përfshiheshin pjesë të gjera të Dardanisë dhe Epirit) kaluan nën administrimin e Kostandinopojës.
Historiani dhe albanologu i shquar Peter Bartl, në studimet e tij mbi historinë e Shqipërisë, thekson se ky pozicion ndërmjetës e bëri hapësirën shqiptare një “zonë tampon” (buffer zone) midis dy poleve të pushtetit. Sipas Bartl, ky dualitet administrativ ishte premisa e parë e një thyerjeje që do të thellohej me shekujt, duke penguar kristalizimin e një qendre të vetme politike iliro-shqiptare.
Dyndjet Sllave: Përmbytja mbi truallin bizantin
Në shekullin e VII, “Vija e Teodosit” mori një goditje tjetër dramatike: dyndjen masive sllave. Sllavët u vendosën kryesisht në pjesën lindore të kësaj vije, duke pështjelluar hartën etnike.
Historiani Alain Ducellier, specialist i Bizantit dhe lidhjeve me shqiptarët, argumenton se mbijetesa e elementit shqiptar ndaj kësaj “përmbytjeje” ishte një mrekulli biologjike dhe kulturore. Megjithatë, kjo mbijetesë erdhi me një kosto: tkurrjen territoriale. Shqiptarët u detyruan të tërhiqen drejt zonave malore të bregdetit Adriatik dhe Jon, duke humbur kontrollin mbi fushat pjellore të brendshme të Ballkanit që dikur ishin të tyre.
Milan Shuflai: Shqiptarët si “Grumbull Kombëtar i Gjallë”
Pikërisht në këtë kaos mesjetar, ku burimet shpesh heshtin, shfaqet gjenia e albanologut kroat Milan Shuflai. Ai e sheh periudhën e shekujve VII-XI si një kohë të “inkubacionit” të fshehur. Shuflai shkruan në mënyrë mjeshtërore:
“Prej njëfarë kohe, pështjellimet e gadishullit Ballkanik bënë që ky popull të zhdukej nga sytë e historishkruesve; por në mënyrë të padukshme ai bashkëpunonte në lulëzimet gjuhësore folklorike të kombeve Ballkanike. Dhe kur më në fund u shndërrua në emrin shqiptar, ai dha provat e reja të fuqisë së vet krijuese.”
Shuflai i krahason shqiptarët me Baskët ose Keltët, si një “formë madhështore e vjetër” që mbrohet nga malet. Për Shuflain, shqiptarët nuk janë fosile, por një “grumbull kombëtar i gjallë” që priste çastin historik për t’u rishfaqur si subjekt politik.
Skizma e Madhe: Ndarja shpirtërore e vitit 1054
Goditja përfundimtare mbi integritetin etnokulturor erdhi me Skizmën e Madhe të vitit 1054. Ndarja zyrtare mes Kishës Katolike dhe asaj Ortodokse ndoqi pothuajse me përpikëri “Vijën e Teodosit”.
- Veriu (nën influencën e Romës): Shkodra dhe zonat malore mbetën katolike, duke lidhur fatin e tyre me qytetërimin latin dhe evropiano-perëndimor.
- Jugu (nën influencën e Kostandinopojës): Pjesa tjetër mbeti ortodokse, duke u integruar në kulturën bizantine dhe më vonë “sllavo-bizantine”.
Historiani Pëllumb Xhufi, në studimet e tij mbi Mesjetën, vëren se kjo ndarje konfesionale ishte “një thikë me dy tehe”. Nga njëra anë, ajo e ruajti popullsinë shqiptare nga asimilimi i plotë sllav (sepse i mbante të lidhur pas institucioneve të fuqishme klerikale të huaja), por nga ana tjetër, ajo krijoi një ndarje të brendshme kulturore që do të vështirësonte unitetin kombëtar për shekuj me radhë.
Islamizimi, dhuna strukturore dhe ushtarake e Perandorisë Osmane
Në veprën e tij monumentale “Shqiptarët: Një histori midis Lindjes dhe Perëndimit”, Oliver Jens Schmitt, ofron një paragraf mjaft domethënës që shpjegon se si dhuna strukturore dhe ushtarake e Perandorisë Osmane e bëri të pamundur mbijetesën e strukturave të vjetra kristiane, qofshin katolike, ose ortodokse:
“Në Shqipëri, procesi i islamizimit nuk ishte thjesht një akt vullnetar ndryshimi besimi, por rrjedhojë e një presioni të gjithanshëm të shtetit osman. Pas shtypjes së qëndresës së madhe të udhëhequr nga Skënderbeu, osmanët aplikuan një dhunë sistematike përmes shkatërrimit të institucioneve kishtare dhe rrënimit ekonomik të fisnikërisë vendase. Për shumë shqiptarë, kalimi në Islam ishte e vetmja rrugë për t’i shpëtuar statusit të ‘rajës’ (pavarësisht taksave të rënda si xhizja) dhe për t’i mbijetuar represionit ushtarak që shoqëronte çdo kryengritje. Në zonat malore, ku kontrolli shtetëror ishte i vështirë, dhuna e hapur dhe ekspeditat ndëshkuese shërbyen si mjeti kryesor që detyroi popullsinë të kërkonte mbrojtje nën fenë e pushtuesit, duke shkëputur kështu fijet e fundit që i lidhnin ata me botën kristiane të Mesdheut.”
Një integritet i paguar shtrenjtë
Vija e Teodosit i shkaktoi Shqipërisë një “dualitet shpirtëror”, porta e lartë i shtoi një pol të tretë këtij dualiteti. Ndryshe nga popujt e tjerë të Ballkanit që u identifikuan me një sferë të vetme (serbët dhe bullgarët me ortodoksinë lindore, kroatët me katolicizmin perëndimor), shqiptarët mbetën të ndarë mes dy botëve.
Kjo kushtoi shtrenjtë në aspektin e integritetit etnokulturor. Siç pohon edhe Edith Durham, shqiptarët janë të vetmit në Ballkan që kanë arritur të ndërtojnë një ndjenjë kombëtare duke tejkaluar barrierat fetare të vendosura nga historia. Megjithatë, kostoja territoriale dhe vonesa në krijimin e një shteti unitar janë pasojat direkte të asaj vije që perandori Teodos vizatoi mbi hartë në shekullin e IV.
Shqiptarët mbetën, siç thotë Shuflai, një “grumbull i gjallë”, por një grumbull që u desh të luftonte dy herë më shumë se të tjerët: një herë për të mbrojtur ekzistencën fizike dhe një herë për të qepur së bashku copat e një identiteti të grisur mes Romës dhe te ashtuquajturit Bizant. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
confini, la linea di demarcazione fra
Impero d’Oriente e d’Occidente, le
regioni altamente cristianizzate,
le aree di diffusione del cristianesimo
e le regioni non evangelizzate;
le sedi dei principali concili con
le date, le strade dell’Impero,
le maggiori città.
