Përgjatë dekadave, historiografia klasike ka trajtuar shpesh rajonin e Ballkanit Perëndimor me një prirje të caktuar, duke e lënë trashëgiminë e fiseve ilire nën hijen e narrativave më dominuese, veçanërisht asaj helene. Megjithatë, një vëzhgim më i thellë dhe rigoroz i burimeve primare, mitologjisë, gjuhësisë dhe arkeologjisë, siç dëshmohet nga studiues të njohur ndërkombëtarë, nxjerr në pah një skenar ku elementë thelbësorë të antikitetit janë përvetësuar ose u është mohuar prejardhja e tyre ilire/proto-shqiptare. Kjo tendencë përvetësuese, siç thekson dhe shqetësimi i publikut, arrin deri në elemente kulturore të njohura si fustanella.
Mitologjia dhe Kultet: Dëshmi Përtej Kufijve Helenë
Studiuesi i shquar i mitologjisë indo-evropiane, M. L. West, në veprën e tij, hedh dritë mbi prejardhjen e perëndive dhe kulteve, duke sfiduar etiketimin e tyre si thjesht helene.
- Demeter: Një Perëndeshë Ilire?
West thekson se emri i perëndeshës së drithërave, Demeter (Δημήτηρ), mund të mos jetë shpjeguar plotësisht përmes Greqishtes. Ai sugjeron se një formë si Damatira ose Messapic Damatura “nuk ka pse të shpërfillet si një huazim nga Greqishtja”, por mund të përputhet me një deklension të temës ilire Deipatyros. Madje, ai arrin në përfundimin se “Demeter mundet, prandaj, të ketë prejardhje ilire.” Kjo sugjeron se një perëndeshë themelore e panteonit helen mund të jetë rrënjosur në kultin ilir.
- Dodona dhe Lisi i Shenjtë:
Në Thesprotia, aty ku Ilirët ishin dominues (shih hartën), gjendej orakulli i lashtë i Zeusit në Dodona. West thekson se, marrëdhënia me kultin e lisit të lartë të “Jupiterit” (siç shihet te Keltët), na kujton orakullin e Dodonës, të cilin ai e karakterizon si “një institucion ilir dhe jo helen” (Referuar fundnotës $4$, fragmenti i bashkëngjitur). Ky burim i rëndësishëm shpirtëror i lashtësisë, tradicionalisht i lidhur me Greqinë, vendoset qartë në kuadrin ilir.
Kontinuiteti Kulturor dhe Gjuhësor
Lidhja mes Ilirëve dhe paraardhësve të shqiptarëve dëshmohet jo vetëm nga shtrirja gjeografike (shih hartën e Ilirëve), por edhe nga prova gjuhësore dhe arkeologjike:
- Gjuha: Fjalë shqipe si “Dhe” (tokë) rrjedhin drejtpërdrejt nga rrënja Proto-Indo-Evropiane $*dhéǵhōm$ (shih imazhin gjuhësor), gjë që mbështet tezën se Demeter, nëse rrjedh nga $*Dhgh-(e)m-$, mund të ketë një lidhje të thellë me gjuhën proto-shqiptare. Gjithashtu, lidhja mes Proto-Shqiptares $*apin$ dhe Proto-Indo-Evropianes $*h_1epi$ (krahasuar me Greqishten $\epsilon\pi i$) sugjeron një degëzim të hershëm dhe paralel, duke treguar një thellësi kohore të shqipes.
Ilirët dhe Kultura e Pijeve: Përvetësimi i Traditës
Përvetësimi i historisë shtrihet edhe në traditat shoqërore. Një fragment tjetër thekson mënyrën e prodhimit të pijes (një lloj mjalti i fermentuar) nga fisi ilir i Taulantëve. Teksti citon:
“Por tani [autorët antikë] pohojnë se ky lloj përgatitjeje u adoptua gjithashtu ndër disa nga banorët e Greqisë, në mënyrë që pija të mos ndryshonte nga vera e vjetër, dhe se në kohët e mëvonshme, kur ata pyetën për mënyrën e përzierjes, ata nuk ishin në gjendje ta zbulonin atë.”
Kjo dëshmi, e vërtetuar në literaturën antike, tregon qartë se tradita ilire e prodhimit të pijeve u adoptua nga Greqia, duke humbur më pas origjinën e saj. Kjo është një tjetër provë e transferimit kulturor nga Iliria drejt Greqisë, një model që shpesh është lënë në heshtje.
Fustanella dhe Përvetësimi Kulturor në peridhën moderne
Përvetësimi nuk është ndalur në antikitetin e thellë. Ajo që sot njihet botërisht si veshje kombëtare helene, Fustanella, ka qenë pjesë e pandashme e veshjes popullore të burrave në Shqipërinë e Jugut (Çamëri, Labëri, Toskëri) dhe Maqedoninë Perëndimore, zona me popullsi shqiptare historike.
Studiues të huaj, duke përfshirë kostumografë dhe historianë, e kanë njohur Fustanellën si një veshje ballkanase që lidhet shpesh me figurën e Arvanitasve (shqiptarëve) në Greqi dhe e ka origjinën nga veshja e lashtë ilire e ngjashme me kiltin. Ajo u bë popullore në Greqi kryesisht pas Luftës së Pavarësisë, e veshur fillimisht nga Ushtarët Shqiptarë (Arvanitas) dhe më vonë u adoptua nga Oborri Mbretëror Helen (pasardhës i mbretërve Gjermanë), duke u shpallur si veshje kombëtare helene. Përvetësimi i saj ka qenë aq i plotë, sa origjina e saj ilire/shqiptare anashkalohet sistematikisht.
Informacioni i ofruar nga burime serioze, si ai i M. L. West dhe N. G. L. Hammond, kërkon një rishikim kritik të historisë së antikitetit. Këto studime tregojnë një rol më thelbësor dhe aktiv të paraardhësve të shqiptarëve (Ilirëve/Proto-Shqiptarëve) në formimin e kulturës dhe mitologjisë së lashtë të Ballkanit. Mohimi i kësaj trashëgimie, që shkon nga kultet fetare dhe praktikat e varrimit deri te elementet e kulturës materiale si Fustanella, është një çështje serioze e historiografisë që duhet korrigjuar me vëmendje të shtuar ndaj fakteve shkencore dhe arkeologjike.
“Historiani i njohur Nicholas G. L. Hammond, në studimin e tij për varrimet në tumul në Shqipëri, thekson se varrimi me tumul ishte i zakonshëm si te “Ur-Ilirët në Shqipërinë Qendrore”. Ai arrin në përfundimin se ky lloj varrimi, i vërejtur edhe në Iliadë te nderimi i Patroklit, ishte “metodë varrimi e përdorur vetëm në Shqipëri dhe më në veri” në atë kohë, duke e shpallur Shqipërinë “atdheu i heronjve” (shih fragmente). Kjo dëshmi arkeologjike sugjeron se praktika thelbësore e eposit helen buron nga Iliria (Shqipëria e sotme).”
Roli Themelues në Qytetërimin Mikenas
Pika e mësipërme mbi varrimin me tumul merr një peshë edhe më të madhe kur merret parasysh se ky tip varrimi, i lidhur me Shqipërinë Qendrore dhe Epirin, u përdor më pas nga Qytetërimi Mikenas (përmes varreve me bosht). Kjo nuk është rastësi.
Një referencë kyçe, e cila shënon një zhvendosje të madhe në perceptimin shkencor, gjendet në artikullin e Britannica-s për Epirin:
“Varret e ngjashme me dhomë u përdorën më pas nga Qytetërimi Mikenas, duke sugjeruar se themeluesit e Mikenës mund të kenë ardhur nga Epiri dhe Shqipëria Qendrore.”
Kjo deklaratë, e sanksionuar nga një enciklopedi me autoritet global, sugjeron se burimi gjenetik, kulturor dhe i teknologjisë së varrimit të epokës së Bronzit (Varret me Bosht të Mikenës) nuk gjendet në Greqinë jugore të kohës, por pikërisht në zonën e banuar nga paraardhësit e shqiptarëve – Epiri dhe Shqipëria Qendrore.
Nëse themeluesit e Mikenës, qytetërimi që përbën bazën e mitologjisë dhe historisë klasike helene (siç pasqyrohet në Iliadë dhe Odise), kanë emigruar nga Iliria (Epiri dhe Shqipëria Qendrore), kjo do të thotë që një pjesë thelbësore e vetëthemeltarëve të “antikitetit helen” e ka origjinën në Ballkanin Perëndimor.
Pasojat e këtij konstatimi janë të mëdha:
- Rishikimi i Narrativës: Kjo dëshmi sfidon narrativën tradicionale që e sheh zhvillimin kulturor si një fluks unidireksional nga Jugu (Greqia) drejt Veriut (Ballkani). Përkundrazi, kultura dhe popullsia lëvizte edhe nga veriu (Iliria/Epiri) drejt jugut, duke ndikuar dhe ndoshta duke themeluar Mikenën.
- Atdheu i Qytetërimit të Bronzit: Kjo e bën rajonin e Ilirisë dhe Epirit – zona ku shqiptarët kanë vazhdimësinë e tyre etnike – një “Ur-Heim” (Atdhe burimor) potencial për një nga qytetërimet më të rëndësishme të lashtësisë Evropiane, duke mbushur hendekun historik të lashtësisë shqiptare me fakte konkrete shkencore.
Përvetësimi i historisë së antikitetit në kurriz të paraardhësve të shqiptarëve (Ilirëve) nuk është një shqetësim i bazuar në emocion, por një konstatim i mbështetur në dëshmi rigoroze. Nga burimi i një kulti të madh si Dodona, te prejardhja e varrimit heroik të Iliadës në Shqipërinë Qendrore, deri te zbulimi se themeluesit e Mikenës mund të jenë nisur nga Epiri dhe Shqipëria, shkenca sot po rivlerëson rolin themelues të këtij rajoni në botën e lashtë.
Ky thesar i vlerave historike dhe kulturore – si dhe elementet e dukshme si fustanella – duhet të trajtohen si pjesë e trashëgimisë së përbashkët Evropiane, duke i kthyer zërin dhe vendin e merituar etnosit ilir/proto-shqiptar. Përgatiti Elis Buba/ usalbanianmediagroup.com
Në Kalanë e Katafiqit në Vlorë, në vitin 1974 u gjetë nga studiuesi dhe etnologu Rrok Zojzi një pllak guri me permasat 40X65 në qendër të së cilës ishte gdhendur një shqiponjë dykrenare me simbolin e lisit në gjoks (simboli Dodonës).
