Më 5 shkurt 1931, qyteti i Korçës dhe mbarë kombi shqiptar humbën një prej kolonave korife të lëvizjes kombëtare: Mihal Gramenon. Personaliteti i tij përfaqëson një rast unik në historigrafinë tonë, ku intelektuali, luftëtari dhe diplomati shkrihen në një unitet të vetëm në shërbim të idealit të pavarësisë. Grameno nuk ishte thjesht një dëshmitar i kohës së tij, por një protagonist i drejtpërdrejtë që formësoi rrjedhën e ngjarjeve në agimin e shekullit XX.
Zgjimi në Mërgim: Nga Bukureshti në Shoqatën “Drita”
I lindur më 13 janar 1871 në Korçë, formimi i tij fillestar nisi në vendlindje, por pjekuria ideopolitike u kalit në mjedisin vlonjës të mërgatës shqiptare në Rumani. Duke emigruar në vitin 1885, Grameno u bë pjesë e bërthamës intelektuale të Bukureshtit, ku në vitin 1889 u zgjodh sekretar i Shoqatës “Drita”. Ky mjedis shërbeu si laboratori i parë ku ai artikuloi nevojën për një lëvizje të organizuar që tejkalonte thjesht kërkesat kulturore, duke synuar emancipimin politik të shqiptarëve.
Epopeja e Çetave: Pena dhe Pushka në Mashkullorë
Viti 1907 shënon një kthesë rrënjësore në jetën e tij. Grameno braktisi komoditetin intelektual për t’iu bashkuar çetës legjendare të Çerçiz Topullit. Ky kalim nga pena te pushka u vulos me aksionin e Guri i Cjapit, një akt hakmarrjeje simbolike për vrasjen e Spiro Kosturit, që synonte goditjen e influencave shoviniste në rajon.
Në aspektin akademik, vlera e Gramenos në këtë periudhë është e dyfishtë: ai nuk ishte vetëm luftëtar, por edhe kronisti i parë i luftës gerile. Raportimi i tij mbi betejën e Mashkullorës mbetet një dokument historik me rëndësi parësore, duke ofruar një dëshmi autentike mbi taktikat dhe moralin e kryengritësve shqiptarë përballë forcave osmane.
Gazetaria si Mjet i Rezistencës Kombëtare
Pas Shpalljes së Kushtetutës (Hyrjetit), Grameno e përqendroi energjinë e tij në fushën e botimeve. Ai kuptoi se pavarësia kërkonte një platformë solide ideologjike.
- Lidhja Ortodokse (1909): Një lëvizje jetike për të mbrojtur elementin shqiptar nga asimilimi fetar e kulturor.
- Gazeta “Koha”: E nisur në Shqipëri dhe e vijuar në SHBA (Jamestown), kjo gazetë u bë tribuna ku Grameno trajtonte problemet kombëtare me një sy kritik dhe analitik.
Përkushtimi i tij ndaj fjalës së lirë i kushtoi arrestimin në vitin 1910 nga autoritetet xhonturke, për shkak të shkrimeve në gazetën “Bashkimi i Kombit”, duke e shndërruar atë në një simbol të martirizimit intelektual.
Diplomacia dhe Vitet e Fundit
Roli i Mihal Gramenos u shtri edhe në arenën ndërkombëtare. Gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore, ai u bë zëri i shqiptaro-amerikanëve, duke përfaqësuar interesat e tyre në Konferencën e Paqes në Paris. Ky mision diplomatik dëshmon për peshën e tij si burrë shteti, i aftë për të naviguar në korridoret e diplomacisë botërore për të mbrojtur integritetin territorial të Shqipërisë.
Pas kthimit përfundimtar në atdhe në vitin 1920, i lodhur nga dekadat e sakrificave dhe i prekur nga sëmundjet, ai u tërhoq në qetësinë e Korçës. Ndonëse u largua nga jeta aktive shoqërore, trashëgimia e tij mbeti e gjallë si një udhërrëfyes për gjeneratat pasardhëse.
Mihal Grameno u dekorua me titullin e lartë “Hero i Popullit”, një vlerësim i merituar për një njeri që jetoi me parimin se liria nuk dhurohet, por fitohet me gjak dhe mbrohet me dije. Sot, studimi i veprës së tij mbetet një domosdoshmëri për të kuptuar kompleksitetin e lëvizjes sonë kombëtare.
