Perandori Kostandin VII ne ndergjegjen e tij mbartte prapaskenat e vendosjes së serbëve në Ballkan: një histori e diktuar nga autoriteti imperial dhe etimologjia që lidh emrin e tyre me termin latin për “shërbëtorët”.
Në mesin e shekullit të X-të (rreth viteve 948–952), Perandori Bizantin Kostandin VII Porphyrogennetos do të hartonte një nga dokumentet më të rëndësishme gjeopolitike të kohës: De Administrando Imperio (Mbi Administrimin e Perandorisë). Ky dorëshkrim, i cili shërbente si një udhëzues konfidencial për pasardhësin e tij, mbetet sot një dëshmi kyçe për të kuptuar hartën demografike të Ballkanit. Në kapitullin e 32-të të kësaj vepre, titulluar “Mbi serbët dhe vendin ku ata banojnë tani”, detajet e dyndjeve sllave marrin një ngjyrim tjetër nga ai i miteve kombëtare moderne.
Një vendosje nën autoritetin e Herakliut
Sipas tekstit të përkthyer nga R. J. H. Jenkins (të cilin e shohim në materialet e bashkëngjitura), serbët e kanë origjinën nga e ashtuquajtura “Serbia e Bardhë” (Boïki), një rajon i ndodhur përtej “Turqisë” (referencë mesjetare për Hungarinë e sotme) dhe në fqinjësi me Francinë.
Dokumenti specifikon se dyndja sllave nuk ishte thjesht një marshim i pandalshëm, por një proces i rregulluar nga autoriteti i Perandorit romak të Lindjes, Herakliut. Teksti thotë:
“…dy vëllezër pasuan atin e tyre në sundimin e Serbisë, njëri prej tyre… kërkoi mbrojtjen e Herakliut, perandorit të Romakëve, dhe i njëjti perandor Herakli e pranoi atë dhe i dha një vend në provincën e Selanikut për t’u vendosur.”
Ky pasazh nënvizon faktin se prania e tyre në Ballkan nisi si një akt i “mëshirës” ose strategjisë imperiale për të populluar tokat e shkretuara nga sulmet e Avarëve.
“Serbula” dhe etimologjia e varësisë
Një nga pikat më interesante dhe më të debatuara të këtij dokumenti është shpjegimi etimologjik që Perandori Bizantin i bën emrit “Serb”. Sipas Kostandinit VII, ky emërtim nuk ishte i rastësishëm, por pasqyronte statusin e tyre social në raport me Perandorinë.
Në faqen 32 të botimit Corpus Fontium Historiae Byzantinae, thuhet tekstualisht:
“‘Serbë’ në gjuhën e Romakëve është fjala për ‘skllav’ (slaves), prej nga rrjedh edhe fjala bisedore ‘serbula’ për këpucët e rëndomta, dhe ‘tzerboulianoi’ për ata që mbajnë veshje këmbësh të lira dhe me cilësi të dobët.”
Ky shpjegim lidhet me termin latin “Servus” (shërbëtor/skllav). Perandori vijon duke argumentuar se serbët e morën këtë emër pikërisht sepse u bënë “skllevër” ose nënshtetas të bindur të Perandorit të Romakëve. Nga këndvështrimi akademik, ky pasazh tregon se si Bizanti e shihte integrimin e popullsive të reja sllave: jo si bashkë-sundimtarë, por si një forcë punëtore dhe ushtarake në shërbim të kurorës, të vendosur në toka që ishin bërë “shkretëtirë” (desolate).
Zhvendosjet dhe kthimet: Harta e re e prefekturës së Ilirikut
Dokumenti përshkruan një proces kompleks migrimi. Pasi u vendosën fillimisht pranë Selanikut, serbët vendosën të ktheheshin në shtëpitë e tyre, por sapo kaluan lumin Danub, ndryshuan mendje. Përmes guvernatorit ushtarak të Beogradit, ata i kërkuan Herakliut toka të tjera.
Si rezultat, ata u vendosën kryesisht në rajonet qe sot quhen Serbi, Paganisë, Zahumljes, Terbunisë dhe Kanalitit. Ky detaj është kritik, pasi vërteton se popullimi i këtyre zonave tej e tej Dardane u bë mbi gërmadhat e qyteteve romake (Romani) të Provincës së Ilirikut, banorët e të cilës ishin dëbuar ose masakruar më parë nga Avarët.
De Administrando Imperio mbetet një pasqyrë e qartë e asaj që akademikët e quajnë “Realpolitikë Bizantine”. Për Kostandinin VII, historia e serbëve ishte historia e një populli të ardhur, të vendosur me leje perandorake dhe të emërtuar sipas statusit të tyre si shërbëtorë të shtetit. Përdorimi i termave si serbula për të ilustruar këtë nënshtrim, tregon qasjen hierarkike të Bizantit ndaj fiseve sllave që po riformësonin Ballkanin në shekujt VII-X.
