Monumentet e kultit në Shqipëri – kisha e xhami – përbëjnë një shtresë të jashtëzakonshme të trashëgimisë sonë kulturore dhe identitare. Në qytetet si Shkodra, Korça, Durrësi, Vlora dhe Elbasani, arkitektura fetare përcolli ndikime të shumta – nga neoklasicizmi, tek romanika, gotika, baroku e deri tek orienti islam – duke shfaqur një tipologji të pasur objektesh monumentale, të dallueshme në të gjithë Ballkanin.
Gjatë regjimit komunist në Shqipëri, veçanërisht pas vitit 1967, kjo trashëgimi u përball me dhunën institucionale të ateizmit shtetëror. Dokumentet e kohës dëshmojnë se në vetëm një vit u shembën, sekuestruan apo u tjetërsuan 2169 objekte kulti: 740 xhami, 608 kisha ortodokse, 157 katolike, 530 teqe, tyrbe dhe mekame, duke kryer një nga aksionet më masive të zhdukjes fizike dhe simbolike të trashëgimisë fetare në Europë të shekullit XX. Ky proces ishte i programuar politikisht, me urdhër të drejtpërdrejtë partiak për “çrrënjosjen e fesë” si “opium i popullit”, ku prishja, kthimi në depot, palestra, kinema ose përdorime banale të kishave e xhamive konsiderohej si sukses revolucionar në betonizimin e kultit të ateizmit.
Autorë si Azem Qazimi (“Procesi i asgjësimit të fesë në komunizëm”, Tiranë 2012), Pjetër Pepa (“Dosja e Diktaturës”, Tiranë 2009), Hamdi Bushati (“Shkodra dhe Motet”, Shkodër 1998) etj., kanë dokumentuar pasojat tragjike të kësaj politike. Ata evidentojnë dëmin e pariparueshëm që iu shkaktua trashëgimisë historike, kulturore, arkitekturore e shpirtërore të vendit. Në qytetin e Shkodrës – djepi më i madh i kulturës katolike në Ballkan – u shembën ose tjetërsuan pjesa dërrmuese e kishave katolike, ortodokse e xhamive të vjetra, përfshi Katedralen e Shën Shtjefnit (kisha më e madhe në Ballkan për kohën), Kishën Jezuitë me interier të dekoruar në stil barok italian, Kishën e Shën Françeskut, ndërsa të tjerat u kthyen në depot e ndërmarrjeve shtetërore ose u përdorën për qëllime ateiste. Autorë të huaj si Engelbert Deusch (“Das k.(u.)k. Kultusprotektorat im albanischen Siedlungsgebiet”, Wien 2009) kanë evidentuar se ndihmat ndërkombëtare dhe përkrahja e fuqive të mëdha ishin të domosdoshme në ndërtimin e këtyre monumenteve.
Edhe në Korçë, kisha historike si ajo e Shën Gjergjit dhe Shën Sotirit, modele të ndërthurjes së neoklasicizmit dhe bizantinizmit, u goditën rëndë nga politika e vitit 1967. Ngjashëm veproi regjimi edhe me xhamitë e vjetra qytetare, si Xhamia e Kuqe në Vlorë, ajo e Ballies në Elbasan dhe e Kavajës; shumë prej tyre u rrënuan, u përdorën si magazina apo u lanë të shkatërroheshin gradualisht. Këto monumente nuk ishin vetëm mjete të kultit, por mbartnin vlera të jashtëzakonshme arkitekturore, estetike e qytetare – lidhur ngushtë me letërsinë, muzikën dhe jetën qytetare për shekuj me radhë.
Sipas studimeve të historianëve Pjerin Mirdita, Didier Rance, Fritz Radovani, Gjush Sheldija, prof. dr. Jahja Drançolli etj., aksioni antife përveç humbjes së pallogaritshme materiale dhe kulturore, i hoqi Shqipërisë edhe një dimension të rrallë të diversitetit të saj fetar e kulturor, duke përçarë kujtesën e brezave dhe lidhjen me rrënjët evropiane të vendit. Sot ripërshtatja dhe restaurimi i këtyre monumenteve – kur është ende e mundur – është detyrë parësore për çdo përpjekje të vërtetë për ruajtjen e identitetit kombëtar dhe integrimin europian të Shqipërisë./ Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Citime:
• Azem Qazimi, “Procesi i asgjësimit të fesë në komunizëm”
• Pjetër Pepa, “Dosja e Diktaturës”
• Engelbert Deusch, “Das k.(u.)k. Kultusprotektorat im albanischen Siedlungsgebiet”, Wien 2009
• Hamdi Bushati, “Shkodra dhe Motet”
• Gjergj Jozef Kola, shkrime historike për Katedralen e Shkodrës
• Pjerin Mirdita, “Objekte të kultit dhe në shërbim të komuniteteve fetare të shkatërruara apo tjetërsuara gjatë regjimit komunist” (Academia.edu)
Fotografitë më poshtë, sipas rradhës:
1 & 2 – Kisha e Shen Gjergjit ne Korce. Nderthurje e arkitektures neoklasike dhe bizantine.
3 – Kisha e Shen Sotirit ne Korce
4 – Kisha Jezuite ne Shkoder, ketu shohim ndikim nga arkitektura baroke italiane, i gjith interieri ka qen i dekoruar
5, 6 & 7 – Katedralja e Shkodres, ka qene kisha me e madhe me Shqiperi dhe ndoshta edhe ne rajon (Mal te Zi, Kosove, Maqedoni, etj) Ka nje perzierje arkitekturash Romanike, Neoklasike, Neobaroke.
8 & 9 – Kisha ortodokse e Shkodres, arkitekture neoklasike, mund te shihen kolonat me stil jonik
10 – Kisha e Shen Kollit ne Shkoder, neobaroke
11 – Kisha e Arres se Madhe ne Shkoder, neoklasike
12 – Panorame e qytetit te Shkodres, shihen kembanaret
13 – Kisha e Vaut te Dejes, e vecante ne Shqiperi, nderthurje e arkitektures romanike me elemente gotike (harqet me maje)
14, 15 & 16 – Kisha e Shen Spirthonit ne Durres. Duket kishe e vjeter, e ndertuar me gure. Ka ndikim Italian dhe ka ornamente baroke mbi porten kryesore
17 – Kisha e Shen Lucise ne Durres, me kembanare tipike italiane, dhe me kapitele te stilit dorik
18 – Xhamia e Kuqe ne Vlore, nje xhami me arkitekture te vecante ne Shqiperi
19 – Xhamia e Kavajes
20 – Xhamia e Ballies ne Elbasan.
