Njëri prej keqkuptimeve më të mëdha dhe më të qëndrueshme në historinë mesjetare është ideja se Perandoria Bizantine ishte “Perandoria Greke.” Ky percaktim, i përhapur gjerësisht nëpër tekste shkollore, dokumentarë televizivë dhe diskurs publik, nuk qëndron përpara shqyrtimit akademik rigoroz. Burimet primare — tekstet që “Bizantinë” vetë i shkruan, në gjuhën që ata vetë e folën, me emrat që vetë zgjodhën — tregojnë diçka krejtësisht ndryshe: këta njerëz e quanin veten Romaioi (Romakë), shtetin e tyre Romania (Ρωμανία), dhe kryeqytetin e tyre Romë e Re.
Hulumtimet bashkëkohore — mbi të gjitha veprat monumentale të Anthony Kaldellis, profesor i Greqishtes Klasike në Universitetin e Çikagos — na lejojnë të kuptojmë dimensionin e plotë të këtij identiteti, duke përfshirë edhe një aspekt që rrallë shtrohet në debatin publik: identiteti Roman i Bizantinëve kishte natyrë etnike, jo thjesht qytetare apo juridike.
“Ne jemi Romakë” — Dëshmi nga burimi më i papritur
Tregimi më i famshëm — dhe ndoshta më prekës — që ilustron këtë identitet vjen nga memoriet e Peter Charanit, i lindur në ishullin e Lemnosit në vitin 1908, dhe më vonë profesor i historisë Bizantine në Universitetin Rutgers. Kur flota greke zuri ishullin në vitin 1912, fëmijët vrapuan në shesh të shihnin “Hellenët.” Një ushtar grek pyeti: “Çfarë shikoni?” “Hellenët,” iu përgjigjën fëmijët. “Nuk jeni edhe ju Hellenë?” “Jo. Ne jemi Romakë.”
Kaldellis e citon këtë tregim në veprën e tij Romanland: Ethnicity and Empire in Byzantium (Harvard University Press, 2019) si shembullin më të gjallë të asaj si një identitet i lashtë kombëtar — ndër me të lashtet në historinë njerëzore — u gëlltit nga nacionalizmi modern Grek jo si rrjedhojë e historisë, por e politikës.
“Ausonet”: Kush qenë Romakët e Lindjes — dhe pse e quanin veten Italianë
Elementi ndoshta më i panjohur dhe më domethënës i identitetit Bizantin është emri Ausones (Ausonoi) — emri me të cilin Bizantinet shpesh e quanin veten në kontekstet “klasifikuese.”
Ausones është emri i lashtë për banorët origjinalë të Italisë qendrore dhe jugore — përdorur nga Virgjili, Ovidi dhe autorë të tjerë klasikë si sinonim poetik për Italianët dhe Italinë si atdhe të qytetërimit Romak. Duke e perdorur vetë këtë emër, Bizantinet deklaronin origjinën e tyre: trashëgimtarë të Romës dhe Italisë, jo pasardhës të poliseve Greke.
Kaldellis shkruan qartë: “Ashtu si Bizantinet i referoheshin popujve të huaj me emra klasike — Gotët bëheshin Skitianë dhe Arabët bëheshin Medë — kështu edhe ata rregullisht e quanin veten Ausonet, një emër i lashtë për banorët origjinalë të Italisë. Ky ishte emri standard ‘klasifikues’ që Bizantinet e përdornin për veten e tyre — jo ‘Hellenë’.”
Kjo nuk ishte retorikë boshe. Ishte deklarim i ndërgjegjshëm i origjinës etnike dhe historike. Referimet për “Ausonet” janë të dokumentuara te:
- Michael Attaleiates, Historia, sh. 31, fq. 214 (shekulli 11)
- Alexios I Komnenos, Musai
- Theodoros Prodromos, Poezi
- Niketas Choniates, Historia, kapitulli 150
Kaldellis shton: “Referimet e tilla janë të panumerta.”
Jo thjesht qytetar: Identiteti Roman si kategori etnike dhe raciale
Pikërisht ky aspekt provokon debatin më të fortë — dhe është gjithashtu ai që studimet bashkëkohore e kanë dokumentuar me rigorozitetin më të madh.
Kaldellis, në veprën paralele The Byzantine Republic (Harvard University Press, 2015), argumenton kundër interpretimit “konstruktivist” të identitetit Bizantin — ideja se Romaioi ishte thjesht nje etiketë juridike apo administrative pa substancë etnike. Burimet primare tregojnë të kundërtën.
Ioannes Xiphilinos (shekulli 11), nipi i patriarkut, shkroi një epitome të historisë Romake të Kassios Dionit dhe vuri re se ngjarjet e kohës së Augustit ishin akoma shumë relevante sepse “jetët tona dhe politeuma ende varen krejtësisht prej tyre.” Fjala politeuma — komunitet politik, trup etnik-juridik — tregon se Bizantinet e kuptonin veten si vazhdim të drejtpërdrejtë të popullit Romak, jo si formacion të ri Grek.
Dëshmi e drejtpërdrejtë e karakterit etnik të këtij identiteti është edhe reagimi bizantin ndaj emërtimeve të huaja. Kur burime Arabe, Armene, Sllave dhe Latine i quanin “Grek” (Graeci, Yunani, Рум), Bizantinet shpesh i korrigjonin këto etiketimet, duke ndryshuar “Grek” me “Romak” në përkthimet e teksteve. Nuk ishte indiferencë — ishte mospajtim aktiv. Kjo sjellje nuk ka kuptim nëse identiteti Roman ishte thjesht formalitet administrativ.
Si u ndërtua miti: Historia e rimëkëmbjes artificiale Helene
Pyetja e natyrshme: Pse atëhere flasim kaq zakonisht e rendomë për “Perandorinë Greke”?
Përgjigja ndodhet jo në mesjetë, por në shekullin e 19-të.
Me formimin e shtetit modern Grek (1821–1830) dhe nën ndikimin e fortë të romantizmit Perëndimor — sidomos klasicizmit Gjerman — intelektualët Grek ndërtuan një narrativë historike që tërhiqte vijën e drejtë nga Greqia e Lashtë, duke kapërcyer ose “rigrekëzuar” Bizantin. Kjo bëri që fjala “Hellen” të zëvendësojë “Romak” si identitet primar i komunitetit Ortodoks, jo vetëm në Greqi, por edhe brenda Perandorisë Osmane.
Studimi akademik i botuar në PubMed Central për klanet e Manit — rajoni gjysmëgadishullor i Peloponezit — ilustron këtë proces me saktësi: “Që nga shekulli i 18-të e tutje, ndoshta i nxitur nga ndikimet Perëndimore mbi identitetin Grek që mbështesin vazhdimësinë e drejtpërdrejtë midis botës antike dhe moderne Greke, shumë Maniote të Thellë filluan të identifikohen gjithnjë e më shumë me Spartiatët e lashtë.” — një identitet i konstruktuar rishtas, jo i trashëguar organikisht.
Kaldellis e formulon me precizion akademik dilemën e mëposhtme: “Disa studiues modernë Grek preferojnë përdorimin e huaj [të termit ‘Grek’], të cilin e përdorin selektivisht për të nënkuptuar se Bizantinet ‘ishin në të vërtetë Grek, por nuk e kishin kuptuar vetë këtë.’ Ndërkaq, Bizantinet ndonjëherë i korrigjonin përdorimet e huaja në përkthimin e teksteve, duke ndryshuar ‘Grek’ me ‘Romak’.”
Implikimi i madh: Rishkrimi i historisë rajonale
Ky debat ka pasoja konkrete për të kuptuar Ballkanin dhe Lindjen e Mesme.
Nëse Perandoria Bizantine ishte, ashtu si vetëidentifikohet, një perandori Romake — me identitet etnik Romak si thelb — atëherë:
E para, popujt e Ballkanit — Shqiptarët, Vllehët, Serbët, Bullgarët, Armenët, Sirianët — nuk ishin “nën Perandorinë Greke”, por pjesë e nje shteti Romak multikulturor me etni dominante Romake.
E dyta, gjuha Greke funksiononte si mjet administrate dhe kulture — ashtu siç funksionoi Latinishtja në Perandorinë Perëndimore — pa e bërë popullin “Grek”, njëlloj si Latinofonia e Spanjës ose Galise nuk i bënte Romakë etnikë banorët vendas.
E treta, kerkimet moderne, si puna e Kaldellit, na ftojnë te rishikojmë termin “Bizantin” vetë — nje term që nuk u përdor kurrë nga Bizantinet, por u shpik nga humanisti Gjerman Hieronymus Wolf në shekullin e 16-të, pikërisht për të shkëputur Perandorinë Mesjetare të Lindjes nga trashëgimia Romake.
Çfarë thonë faktet
Burimet primare janë unanime. Historiografia serioze bashkëkohore është unanime. Bizantinët:
- E quanin veten Romakë (Romaioi), shtetin e tyre Romania, kryeqytetin Roma e Re
- E përdornin emrin Ausones — emër Italo-Romak — si etiketë klasifikuese vetë-referuese, duke pohuar rrënjët e tyre Italike
- E kishin këtë identitet si etnik: nuk ishte thjesht kategori politike, por ndjenj e grupit njerëzor me histori dhe origjinë të përbashkët
- I korrigjonin aktivisht emërtimet e huaja që i quanin ata “Grek”
- Identiteti “Hellen” u imponua nga jashtë dhe u internalizua vetëm me forcën e nacionalizmit të shekullit 19-të
Shërbejnë si dëshmi e fundit fjalët e fëmijëve të Lemnosit në vitin 1912 — jo tekstet e filozofëve, por zëri i popullit të thjeshtë: “Jo. Ne jemi Romakë.”
Ishte e vërteta e fundit para se historia të ndryshohej nga politika.
Referenca:
Anthony Kaldellis, Romanland: Ethnicity and Empire in Byzantium (Harvard University Press, 2019);
Anthony Kaldellis, The Byzantine Republic: People and Power in New Rome (Harvard University Press, 2015);
Burime primare Bizantine të cituara (Attaleiates, Choniates, Prodromos, Xiphilinos); dhe studim akademik të botuar në PubMed Central / NCBI mbi klanet e Manit.
