Në zemër të Athinës moderne, aty ku sot lartësohen simbolet e një helenizmi të pandryshueshëm, historia fsheh një realitet që shumëkush preferon ta harrojë. Pak më shumë se një shekull e gjysmë më parë, rrugët e Athinës nuk ushtonin nga “greqishtja e Homerit,” por nga një dialekt i vjetër i shqipes. Siç vërejnë dëshmitë e udhëtarëve të shekullit të XIX, në kohën e Mbretit Otho, Athina ishte pak më shumë se “një fshat shqiptar” me rreth 8,000 banorë.
“Faji i një gjermani”: Shpika e identitetit modern
Shkrimtari i njohur grek, Nikos Dimou, ka guximin të thotë atë që historiografia zyrtare shpesh e mbulon me heshtje: “Është faji i një gjermani.” Ai i referohet Johann Winckelmann-it, historianit të artit që projektoi mbi Greqinë një vizion idealist: një vend i populluar nga njerëz të gjatë, biondë dhe të ditur, pasardhës direkt të Platonit.
Ky vizion “romantik” u imponua si një barrë mbi një popullsi që e quante veten “Romanë” Romaioi (Ῥωμαῖοι) (pjesë e traditës ortodokse, pagëzuar së fundmi si bizantine) dhe që në masë të madhe komunikonte në shqip. “Ne flisnim shqip… por pastaj Winckelmann, Goethe, Hugo e Delacroix na thanë: ‘Jo, ju jeni Grekë’,” shprehet Dimou, duke nënvizuar se ky tranzicion identitar la pas një traumë kulturore që ende nuk është shëruar plotësisht.
Shifrat e heshtura: 695 fshatra dhe 3 milionë shpirtra
Sipas kërkimeve të palodhshme të priftërinjve arbëreshë si Papa Antonio Bellusci dhe Jani Kapareli, shtrirja e elementit shqiptar në Greqi ishte dhe mbetet kolosale. Dokumentimi i tyre mes viteve 1965 dhe 1995 nxori në dritë një hartë demografike të mahnitshme:
- Mbi 695 fshatra me rrënjë të pastra arbërore.
- Një komunitet që llogaritet afërsisht në 3 milionë banorë me prejardhje arvanitase/çame.
- Shtrirje në krahina si: Atika, Beocia, Eubea, Morea (Peloponezi) dhe ishujt si Hydra e Spezia.
Gjuha si rezistencë: Abetari Arbëror, (Abavatari i Kulluriotit)
Imazhet e dokumenteve të vitit 1882 dëshmojnë përpjekjet titanike të intelektualëve si Anastas Kullurioti për të shkruar dhe ruajtur “gjuhën e perëndive”. Libri i tij, “Abavatar Arvhror” (Abetari Arbëror), i botuar në Athinë, ishte një akt revolte kulturore. Në tabelat e tij krahasuese (siç shihet në fotot e dërguara), shqipja (Arbhr.) vendoset krah italishtes dhe anglishtes, duke treguar një vetëdije të lartë gjuhësore.
Për Kulluriotin, “Arbërishtja” ishte “gjuhë trimërishte”, gjuha që flisnin heronjtë e Revolucionit te 1821 si Miaulli, Boçari dhe gjithë Suli.
Mungesa e “Banesës” dhe represioni ndaj gjuhës
Pavarësisht kontributit vendimtar në pavarësinë e Greqisë, arvanitasit u përballën me një proces sistematik asimilimi. Materialet etnografike të Belluscit tregojnë një realitet të dhimbshëm:
- Në shkolla: Nxënësit rriheshin nëse flisnin shqip dhe detyroheshin të shkruanin “nuk do flas më shqip” me qindra herë.
- Në kishë: Priftërinjtë e mallkonin gjuhën shqipe si “të pafè”.
- Toponimia: Emrat shqiptarë të fshatrave u ndryshuan me dhunë në emra grekë për të fshirë memorien historike.
“Këtu gjuha jonë flitet vetëm midis mureve të shtëpive. Ajo s’ka banesë as në liturgji, as në shkollë, as në shtyp,” thoshte Dhimitri Gonos, një plak 72-vjeçar nga Morea më 1970.
Paradoksi i heronjve
Është një ironi historike që shteti modern grek u ndërtua mbi shpatullat e njerëzve që në shtëpi flisnin shqip. Admiralët e Hydrës dhe Spezies, luftëtarët e Sulit dhe krerët e Rumelisë ishin pjesë e këtij elementi. Megjithatë, historiografia zyrtare greke shpesh i paraqet ata si “grekë që thjesht kishin mësuar shqip” – por pse?! -, një përmbysje logjike që kërkon të mohojë rrënjët etnike të vetë themeluesve të shtetit.
Shpirti që rron
Sot, megjithëse greqishtja ka triumfuar si gjuhë zyrtare dhe mjet komunikimi masiv, “Shpirti i Arbërit” mbetet i gjallë në këngë, në valle dhe në atë që Bellusci e quan “Arvanit-besalith” (besa arvanitase / beslidhja arbërore). Historia e grekëve që dikur flisnin shqip nuk është një histori e “tjetrit”, por një histori e vetë Greqisë, një e vërtetë që pret të pranohet plotësisht, larg miteve romantike të shekullit të XVIII. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
