Figura e Gjergj Kastriotit vazhdon të mbetet një fushë studimi e hapur për historiografinë shqiptare. Vetëm në Kalanë e Krujës, ku ndodhet Muzeu i Skënderbeut, dëshmohen mbi tetë mijë vepra në gjuhë e forma të ndryshme, të cilat shpërfaqin dimensionin ndërkombëtar të heroit tonë kombëtar. Ne shqyrtim kemi marre “Tevârîh-i Âl-i Osman”nga Oruç Bej (Oruç ibn Âdil), një kronikë osmane e shekullit të 16-të që është një burim i hershëm i rëndësishëm për historinë osmane, me dorëshkrime të ndryshme të prodhuara midis viteve 1502 dhe 1509.
Oruç Bej (Oruç ibn Âdil), ishte një nga kronistët e parë të njohur të Perandorisë Osmane. Ai shkroi midis viteve 1502–1509 një variant të hershëm të kronikave të njohura si Tevârîh-i Âl-i Osman (“Kronikat e Shtëpisë Osmane”).
Këto kronika janë ndër burimet më të hershme osmanase për periudhën e Skënderbeut dhe luftërat në Ballkan. Ato përfshijnë rrëfime historike të ndërthurura me elemente epike dhe legjendare, dhe paraqesin këndvështrimin e administratës osmane mbi rebelimet dhe figurat kundërshtare.
Në veçanti, fragmentet mbi Skënderbeun paraqesin:
- Prejardhjen e tij nga “Juvan oğlu” (i biri i Gjonit Kastriotit).
- Luftërat e sulltan Muratit II dhe Mehmedit II kundër Shqipërisë dhe kështjellave të Skënderbeut.
- Përshkrime të betejave për Krujën dhe rolin e shqiptarëve në përplasjet me osmanët.
- Një interpretim osman, shpesh negativ, për Skënderbeun (p.sh. “asli bed ve fâsid” – “me prejardhje të keqe e të prishur”).
Këto fragmente pasqyrojnë tensionin midis historiografisë osmane dhe heroizmit të Skënderbeut. Osmanët e përshkruajnë si një rebel me prejardhje të korruptuar, por njëkohësisht i njohin fuqinë dhe ndikimin e tij në Shqipëri. Termat si Arnavud vilâyeti (“provinca e Arbërisë”) e vendosin qartë Shqipërinë si një hapësirë të veçantë dhe problematike për Portën. Po ashtu, përmendja e Krujës, e kishave dhe shndërrimi i tyre në xhami, reflekton qasjen osmane për ta paraqitur Skënderbeun në mënyrë kontradiktore, ndoshta duke e ngatërruar me figura të tjera lokale, gjë që dëshmon për karakterin jo gjithnjë të saktë të kronikës.
Segmentet e Oruç-it me përkthim në shqipe letrare
Faqe 1
Osm.: Sene 871 İklim-i Arnavud’un kadîmî mülük neslinden Yuvan oğlu, memleket-i şer ve fesad ile ma‘rûf, aslı bed ve fâsiddir. İskender diye meşhur oldu. Sultan Murad Han’ın müddet-i saltanatında zuhûr etdi.
Shqip:
“Viti 871 [=1466/1467]. Nga fisi i vjetër i mbretërve të vendit të Arbërit, biri i Gjonit, i njohur për trazira e ngatërresa, me origjinë të ligë e të prishur, doli në shesh një burrë që u bë i famshëm si Iskender. Ai u shfaq gjatë mbretërimit të Sulltan Murat Hanit.”
Faqe 2
Osm.: … Arnavud diyarına sefer heyâbulları vâki‘ olub hilâfet nişân Sultan Mehmed Han hazretleriyle ma‘an İskender’in ma‘mûrelerine da‘vet buyurmuşlardı. Kal‘a hisârı dahi elde iken, muhasara idüp fetheylediler…
Shqip :
“… U ndërmor një fushatë kundër vendit të Arbërit, dhe me urdhër të Hilafetit, Madhëria e Tij Sulltan Mehmed Han, bashkërisht sulmuan fortesat e Iskenderit. Një nga kështjellat, pasi u mor nën kontroll, u rrethua dhe u pushtua…”
Faqe 3
Osm.: Sene 851 Sultan Murad sefer etmeğe azm idüb, Edirne kal‘ası Arnavud eline itmiş idi. Ol vakit Sultan Bâyezid bin Sultan Mehmed mevcûd idi. Hicretin sekiz yüz elli senesine gelmiş idi.
Shqip:
“Viti 851 [=1447/1448]. Sulltan Murati vendosi të nisej në fushatë, sepse kështjella e Edrenes kishte rënë në duar të arbërve. Atëherë ishte ende gjallë Sulltan Bajaziti, biri i Sulltan Mehmedit. Dhe kishte ardhur viti tetëqind e pesëdhjetë i Hixhretit.”
Faqe 4
Osm.: … Sultan Murad Han 851 senesinde Arnavud vilâyetine sefer idüb Yuvan oğlu’na ve Lâtinlere karşı yürüdü. Kal‘a-i Kruja’yı muhasara edip feth etdi. İçinde olan Yuvan’ın oğlu dağa kaçtı…
Shqip:
“… Sulltan Murat Hani, në vitin 851 [=1447/1448], u nis në fushatë kundër krahinës së Arbërit, përballë birit të Gjonit dhe latinëve. Ai rrethoi kështjellën e Krujës dhe e pushtoi. Biri i Gjonit, që gjendej brenda, u arratis në male…”
Faqe 5
Osm.: Ve tâlân idüb Arnavud beği İskender, koçurub ol vilâyet olup, kiliselerin yıkub, yerine mescid yapup, ehli İslâm ol vilâyette…
Shqip:
“Dhe pasi u bë plaçkitja, beu i Arbërit, Iskenderi, e mori nën sundim atë krahinë, duke rrënuar kishat dhe duke ngritur në vendin e tyre xhami, që kështu banorët e Islamit të vendoseshin në atë vend…”
Studimi i gjithanshëm i figurës së Gjergj Kastriotit mbetet ende një detyrë e hapur për historiografinë tonë. Vetëm në Kalanë e Krujës – Muzeun e Skënderbeut – ruhen mbi 8 mijë libra të llojeve dhe gjuhëve të ndryshme, kushtuar figurës së tij. Kjo pasuri kërkon një punë të imtë për t’u përkthyer e zbardhur në shqipen letrare, në mënyrë që t’i kalohet trashëgimisë sonë historike në tërësi. Sepse aty nuk flitet vetëm për Gjergj Kastriotin, por për historinë e popullit shqiptar, për mesjetën e familjeve bujare e fisnike arbërore, për veshjet e rralla, këngët dhe vallet që mbartnin kujtesën e kohës. Janë edhe aspekte të vyera të filologjisë shqiptare, të cilat padrejtësisht sot shfrytëzohen pjesërisht nga fqinjët tanë, që përmes politikave shoviniste përpiqen të mohojnë historinë tonë. Përgatiti Elis Buba/ usalbanianmediagroup.com
