Çështja e arvanitasve në Greqi përbën një nga temat më komplekse dhe njëkohësisht më pak të trajtuara në mënyrë të plotë në historiografinë ballkanike. Arvanitasit, një popullsi me prejardhje shqiptare e vendosur historikisht në territoret e sotme të Greqisë, kanë luajtur një rol të rëndësishëm në zhvillimet politike, ushtarake dhe kulturore të shtetit grek modern, veçanërisht gjatë dhe pas Revolucioni Grek i vitit 1821.
Megjithatë, proceset e ndërtimit të shtetit-komb në Greqi gjatë shekujve XIX–XX u shoqëruan me politika asimiluese, të cilat ndikuan drejtpërdrejt në zhdukjen graduale të gjuhës, kulturës dhe vetëdijes identitare arvanitase. Ky studim synon të analizojë këtë proces në mënyrë të strukturuar, duke u ndalur në dimensionet historike, gjuhësore, kulturore dhe institucionale të fenomenit.
Konteksti historik dhe procesi i asimilimit
Me krijimin e shtetit modern grek në shekullin XIX, u ndërtua një narrativë kombëtare e bazuar kryesisht në vazhdimësinë helene. Brenda këtij projekti ideologjik, komunitetet jo-greke ose me identitete të ndërmjetme, si arvanitasit, u përballën me presione të vazhdueshme për t’u integruar në identitetin dominant.
Arvanitasit, të cilët për shekuj kishin ruajtur gjuhën e tyre (një dialekt i shqipes) dhe traditat e veçanta, gradualisht u “bindën” ose u detyruan të braktisin këto elemente, në mënyrë që të konsideroheshin qytetarë të denjë të shtetit të ri. Ky proces u përforcua nga:
- sistemi arsimor i centralizuar,
- roli i kishës ortodokse,
- presioni social dhe stigmatizimi i gjuhëve jo-greke.
Sipas studiuesit arvanitas Aristidh Kola, realiteti demografik i arvanitasve në Greqi është shumë më i gjerë sesa pranohet zyrtarisht. Ai thekson se: “në Greqi pak njerëz nuk e kanë gjyshen apo gjyshin arvanitas”, çka sugjeron një prani të thellë historike, por të padukshme në diskursin publik.
Kriza e burimeve dhe humbja e trashëgimisë kulturore
Një nga treguesit më të fortë të procesit të asimilimit është mungesa ose kufizimi i burimeve:
- historike,
- gjuhësore,
- muzikore.
Sot, dokumentimi i trashëgimisë arvanitase është fragmentar dhe shpesh i ndërmjetësuar përmes burimeve të jashtme. Kjo mungesë lidhet jo vetëm me neglizhencën institucionale, por edhe me mungesën historike të shkrimit në gjuhën arvanitase.
Në këtë kontekst, transmetimi oral u bë mekanizmi kryesor i ruajtjes së identitetit.
Roli i organizimit kulturor: “Lidhja e Arvanitasve të Greqisë”
Një moment i rëndësishëm në përpjekjet për ruajtjen e identitetit arvanitas ishte krijimi i organizatës:
- Lidhja e Arvanitasve të Greqisë (1983), nga Jorgo Maruga.
Pas vdekjes së tij, drejtimin e mori Aristidh Kolia, i cili me veprimtarinë e tij intensive u shndërrua në figurën kryesore të rilindjes kulturore arvanitase, shpesh i krahasuar me Jeronim De Rada për rolin e tij në ringjalljen identitare.
Nën drejtimin e tij dhe pasuesve si:
- Jorgo Miha
- Jorgo Gjeru
u realizuan:
- botimi i revistës “Besa”,
- publikimi i broshurave historike,
- organizimi i aktiviteteve kulturore.
Në vitin 1986 u organizua koncerti i parë me këngë dhe valle arvanitase, një moment simbolik në afirmimin publik të kësaj kulture.
Kënga arvanitase si mjet rezistence kulturore
Kënga arvanitase përbën një nga format më autentike të ruajtjes së identitetit. Ajo përfshin:
- tema të lirisë,
- dashurisë,
- rezistencës (këngë kaçake).
Duke qenë se gjuha arvanitase nuk u zhvillua në formë të shkruar për një kohë të gjatë, kënga u shndërrua në arkiv të gjallë të kujtesës kolektive.
Sipas dëshmive historike:
- P. Joti (1866) përshkruan se suljotët në Korfuz këndonin këngë arvanitase pa asnjë ndikim grek.
- Këto këngë janë dokumentuar edhe në veprën Bleta Shqiptare të Thimi Mitko (1878).
Një vlerësim interesant jep edhe studiuesi gjerman Arthur Milchhöfer (1891), i cili sugjeron se një pjesë e këngëve popullore greke janë përshtatje të këngëve më të vjetra arvanitase.
Transformimi dhe humbja e identitetit gjuhësor
Një nga mekanizmat kryesorë të asimilimit ka qenë transliterimi dhe përkthimi i këngëve arvanitase në gjuhën greke. Ky proces:
- ruajti formën,
- por deformoi përmbajtjen identitare.
Në dekadat e fundit, përpjekje të rëndësishme janë bërë nga figura si:
- Dhimitri Leka
- Thanasi Moraiti
të cilët publikuan albume si:
- “Këngët Arvanitase”
- “Trëndafilat e Shkëmbit”
Këto përfaqësojnë ndër përpjekjet e rralla për dokumentimin modern të kësaj trashëgimie.
Instrumentet dhe tradita muzikore
Muzika arvanitase ruan elemente të lashta të traditës shqiptare, duke përdorur instrumente si:
- lahuta,
- fyelli,
- daullja,
- pipëza,
- mandolina.
Këto instrumente krijojnë një univers muzikor që dëshmon për vazhdimësinë kulturore ndër shekuj.
Përgjegjësia institucionale dhe rreziku i zhdukjes
Sot, gjuha dhe kultura arvanitase ndodhen në një fazë kritike. Brezat e rinj po humbasin lidhjen me:
- gjuhën,
- zakonet,
- traditat.
Kjo situatë kërkon ndërhyrje të menjëhershme nga institucionet kulturore shqiptare dhe ndërkombëtare për:
- dokumentimin,
- arkivimin,
- promovimin e trashëgimisë arvanitase.
Ruajtja e kësaj trashëgimie nuk është vetëm çështje identitare, por edhe një kontribut për historinë kulturore evropiane.
Arvanitasit dhe identiteti historik i Greqisë
Argumenti se “pa arvanitët Greqia mbetet pa histori” duhet kuptuar në kontekstin e rolit të tyre të rëndësishëm në:
- luftën për pavarësi,
- formimin e elitave ushtarake dhe politike,
- zhvillimin kulturor të vendit.
Arvanitasit përfaqësojnë një urë historike dhe kulturore midis Shqipëria dhe Greqia, duke dëshmuar për ndërthurjen e traditave dhe bashkëjetesën ndër shekuj.
Procesi i zhdukjes së gjuhës dhe kulturës arvanitase në Greqi është rezultat i një kombinimi faktorësh historikë, politikë dhe shoqërorë. Megjithatë, kjo trashëgimi mbetet një pjesë e rëndësishme e identitetit kulturor të rajonit.
Rikthimi i vëmendjes ndaj arvanitasve nuk duhet parë si një akt nacionalist, por si një përpjekje për:
- ruajtjen e diversitetit kulturor,
- njohjen e historisë reale,
- ndërtimin e urave bashkëpunuese mes popujve.
Referenca
- Bellushi, Antonio. Lidhja (revistë greko-italo-shqiptare).
- D’Angly, Robert. Enigma. Paris.
- Jacquen, Edwin E. Shqiptarët.
- Johala, Tito. Arvaniti dhe arvanitica e ishullit të Andros.
- Johala, Tito. Fjalori dy gjuhësh i Marko Boçarit.
- Kolia, Aristidh. Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve.
- Kolia, Aristidh. Gjuha e Zotit.
- Koçollari, Irakli. Arvanitët.
- Mitko, Thimi. Bleta Shqiptare. Aleksandri, 1878.
- Milchhöfer, Arthur. Attika und seine Heutigen. Berlin, 1891.
- Xhillari, Tolkë. Problemi i ndërgjegjies së arvanitasve.
- Xoxi, Koli. Revolucioni grek 1821 dhe kontributi shqiptar.
- Revista Besa, arkivi i Lidhja e Arvanitasve të Greqisë.
- Revista Arvanon.
