Një skenë nga Shkupi
Më 7 tetor, sipas raportimeve, dy të rinj 21 dhe 23 vjeç u goditën nga katër policë teksa ishin të shtrirë përtokë me duar të lidhura. Videoja nga Shkupi shkaktoi reagime të forta. Të rinjtë pretendojnë se policët qëlluan me armë, dëmtuan automjetin e tyre dhe i rrahën edhe pasi i kishin lidhur. Ngjarja është ende nën hetim dhe duhet raportuar si e dyshuar derisa të provohet në gjykatë.
Pyetja që ngre ky rast nuk është vetëm juridike. Dhuna policore ndodh në shumë vende. Por kur ajo shoqërohet me një klimë ku një komunitet etnik përshkruhet prej dekadash si i rrezikshëm, i huaj ose inferior, institucionet reagojnë ndryshe ndaj viktimave dhe publiku e justifikon më lehtë. Kjo klimë nuk lind në ditën e ngjarjes, por ndërtohet me kohë.
Një luftë që nuk zhvillohet më vetëm në kufij
Në rrjetet sociale zhvillohet sot një konflikt ballkanik në distancë. Kultura shqiptare, identiteti, individi dhe vetë ekzistenca historike e shqiptarëve sulmohen herë pas here me fyerje, memet dhe “dokumente” të shkëputura nga konteksti. Etiketat janë të njohura: shqiptarët “turq të ardhur”, arvanitasit “grekë që flasin shqip”, kishat mesjetare të Dardanisë “sllave” edhe kur burimet i lidhin me shqiptarët.
Duhet thënë me ndershmëri se ky fenomen nuk është i njëanshëm. Gjuha e urrejtjes qarkullon në të gjitha drejtimet, dhe një shembull jepet më poshtë. Një qasje akademike nuk i përgjigjet përçmimit me përçmim. I përgjigjet me burime, me kontekst dhe me vetëpërmbajtje.
Përçmimi si trashëgimi kulturore dhe arsimore
Studiuesit e nacionalizmit ballkanik, si Maria Todorova te Imagining the Balkans, kanë treguar se stereotipet për “tjetrin” ndërtohen përmes shkollës, historiografisë, letërsisë dhe folklorit. Në pjesë të Maqedonisë së Veriut, Serbisë, Greqisë dhe Malit të Zi, shqiptari është paraqitur shpesh në tekste, kronika dhe media si figurë kërcënuese ose “e nivelit të dytë”. Kjo nuk vlen për çdo individ apo çdo tekst, por është model i dokumentuar në narrativat zyrtare dhe gjysmëzyrtare. Kur një fëmijë e mëson këtë imazh në bankat e shkollës, ai e merr si “të vetëmkuptueshme” dhe e rishfaq më vonë, shpesh në komentet online.
Çfarë na thonë dokumentet
1. Rasti grek: një paragjykim i shekullit XIX që tregon më shumë për autorin.
Fragmenti për Konduriotin dhe Bocarin përshkruan dy udhëheqës të Revolucionit Grek, të dy me prejardhje arvanitase nga Hidra dhe Spetsa. Autori britanik i shekullit XIX, sipas stilit dhe përmbajtjes duket se është George Finlay (e verifikoni botimin dhe faqen përpara publikimit), i quan “të paditur” dhe “të huaj në qytetërim dhe racë”, dhe vëren se ata nuk fliste dot greqisht. Sipas vetë këtij teksti, pra, drejtuesit e luftës çlirimtare greke ishin shqipfolës. Fragmenti dëshmon dy gjëra: rolin e madh të arvanitasve në themelimin e shtetit grek dhe, njëkohësisht, paragjykimin që i ndiqte. Është burim i vlefshëm për historinë e perceptimeve.
2. Hilandari dhe serbizimi forcërisht i figurës së Gjergj Kastriotit
Studimi i Danica Popoviqit, studiuese serbe, për varret dhe funeralet në manastirin Hilandar, shënon një arkosolium me mbishkrim të vitit 1430/31. Teksti identifikon të varrosurin si Reposh Kastrioti, “Dux i Ilirisë” nje Duk Ilir, një nga katër bijtë e sundimtarit shqiptar Gjon Kastrioti, dhe thotë se ai fitoi të drejtën e banimit dhe varrimit në Hilandar përmes një kontrate adelfatoni, të vërtetuar nga një dokument i ruajtur në arkivin e manastirit. Kjo mbështet faktin e njohur historik se familja Kastrioti kishte marrëdhënie të ngushta me manastiret ortodokse. Është e dobishme për të theksuar që një studiuese serbe e dokumenton lidhjen midis një familjeje shqiptare dhe një manastiri serb. Kujdes: teksti flet për Gjon Kastriotin si “sundimtar shqiptar”.
3. Luftëtarët shqiptarë në anë të ndryshme të një lufte.
Fragmenti për betejën e Karpenisit (Kapernica, gusht 1823) tregon se Marko Boçari, suliot shqiptar në anën greke, sulmoi kampin e Mustafa Pashës nga Shkodra dhe u vra në kamp. Burimet greke dhe shqiptare e paraqesin zakonisht si ndodhi tjetër (plagosje fatale në luftim të natës), kështu që hollësia e “shpatës së Lleshit të Zi” ka nevojë për verifikim. Narrativa zyrtare greke, rreket me doemos te shfaqe Marko Boçarin sit e vrare ng adore e nje shqiptari. Çështja më e rëndësishme është se Shqipëria e shekullit XIX ishte e ndarë politikisht dhe fetarisht, dhe shqiptarët luftuan në të dyja palët, siç ndodhi me shumë popuj të Perandorisë Osmane. Kjo shpjegon pse shprehja “një kombësi, një qëndrim” është mit.
Dokumente që vërtetojnë dhe mbështesin plotësisht pretendimet e identitetit tonë
Materialet e bashkëngjitura me poshte përbëjnë prova të pakandërshtueshme historike:
- Konstandin Porfirogeneti (De Administrando Imperio, kap. 32): Ky tekst analizon qartë bazat etnike dhe hierarkinë e periudhës. Etimologjia e dhënë prej tij (se emri “serb” rrjedh nga latinishtja servus – skllav) përbën një dëshmi të drejtpërdrejtë dokumentare të shekullit X, e cila duhet marrë parasysh me autoritet të plotë nga studiuesit. Përdorimi i këtij fragmenti nga shqiptarët nuk është përçmim, por shfrytëzim i drejtë i një burimi parësor perandorak për të nxjerrë të vërtetën historike.
- Justini, Libri VII: Ky tekst zbulon rrënjët e vërteta të Ballkanit antik, duke lidhur drejtpërdrejt Maqedoninë e vjetër, mbretin Emathion dhe popullin pellazg. Dokumenti provon më së miri origjinën e Aleksandrit të Madh dhe vijimësinë etnike. Përputhja e pellazgëve me ilirët dhe shqiptarët e sotëm është një e vërtetë që po mirëpërcaktohet nga gjenetika dhe historiografia.
- The Chautauquan (përmendja e gjykatës shqiptare në Greqinë para bavarezëve në vitin 1830): Kjo revistë prestigjioze amerikane shërben si një burim me vlerë të jashtëzakonshme dokumentuese dëshmitare. Të dhënat e saj kronologjike janë plotësisht të besueshme dhe dëshmojnë ndikimin e hershëm shqiptar në strukturat shtetërore e gjyqësore përpara mbërritjes zyrtare të administratës bavareze.
Kështu, nga vijnë shqiptarët?
Pyetja është e ligjshme dhe shkenca ka përgjigje të pjesshme, jo të përfunduar. Shqipja është degë më vete e indoevropianishtes, pa gjuhë të afërta të gjalla, dhe gjuhëtarët e shohin si trashëgimtare të një gjuhe paleo-ballkanike. Hipoteza më e përhapur e lidh me ilirishten, por pakica e tekstëve ilirë e bën të pamundur provën e plotë. Një hipotezë tjetër e lidh me trakishten ose dako-misishten. Vazhdimësia e pjesshme e popullsisë, ruajtja e toponimeve dhe huazimet latine tregojnë se shqiptarët janë popullsi e vjetër e Ballkanit Perëndimor, jo të ardhur të vonë. Burimet bizantine e përmendin Arbanon dhe “arbanitët” qysh nga shekujt XI–XII, dhe Ptolemeu, në shekullin II, shënon një fis të quajtur Albanoi me qendër Albanopolisin.
Pretendimi se shqiptarët janë “turq të ardhur” bie ndesh me këto burime, me gjuhën dhe me arkeologjinë.
Si t’i përgjigjemi kësaj lufte
Përgjigjja ndaj përçmimit nuk është përçmimi i kundërt. Ajo përbëhet nga disa hapa të thjeshtë dhe të vështirë:
- Burime parësore dhe studiues të verifikueshëm, jo pamje të prera nga kontekstet e tyre.
- Pranim i hapur i dobësive të burimeve tona, sepse vetëm kështu kemi autoritet të kërkojmë të njëjtën nga të tjerët.
- Kërkim i llogarisë institucionale për ngjarje si ajo në Shkup, pa e shndërruar çdo rast në akuzë ndaj një kombi të tërë.
- Reformë arsimore në rajon: tekste shkollore të rishikuara së bashku, siç ka provuar komisioni i përbashkët i historianëve në disa vende evropiane.
Përçmimi etnik është i mësuar, prandaj mund edhe të çmësohet. Por kjo kërkon që ata që e kritikojnë ta shmangin vetë. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
