Rezultatet e testit ndërkombëtar PISA 2025 sjellin mesazhe të dyfishta për Shqipërinë: rritje të ndjeshme krahasuar me vitin 2022 dhe pozicion të mirë brenda rajonit, por edhe një hendek të thellë me mesataren e OECD-së që nuk mund të mbulohet me entuziazëm zyrtar. Sistemi arsimor shqiptar ka ecur, por rruga mbetet e gjatë.
Në Bratislavë u publikuan të martën rezultatet e PISA 2025 – testit ndërkombëtar që OECD-ja e zhvillon çdo tre vjet me nxënës 15-vjeçarë nga mbi 80 vende dhe ekonomi, duke vlerësuar kompetencat e tyre në shkencë, matematikë, lexim dhe – për herë të parë si fushë kryesore – zgjidhjen kompjuterike të problemeve. Shqipëria mori 435 pikë në shkencë, 433 pikë në matematikë dhe 408 pikë në lexim.
Ministrja e Arsimit, Ogerta Kumbaro, i cilësoi rezultatet si “arritje historike”, duke theksuar se Shqipëria ka shënuar rritje prej 65 pikësh në matematikë, 59 pikësh në shkencë dhe 50 pikësh në lexim krahasuar me PISA 2022. Por këto shifra meritojnë interpretim të kujdesshëm: OECD-ja ka shënuar Shqipërinë me një vërejtje metodologjike (*), duke treguar se krahasimi direkt me vitin 2022 nuk është plotësisht i krahasueshëm për shkak të ndryshimeve në procedurat e kampionimit të shkollave. Kjo nuk do të thotë se progresi është imagjinar – të dhënat mbeten domethënëse – por numrat e saktë të rritjes duhen lexuar me rezervat e duhura shkencore.
Hendeku që nuk fshihet: Shqipëria nën mesataren e OECD-së
Thelbi i çdo analize të PISA-s qëndron jo vetëm në pikat e fituara, por në largësinë nga standardi ndërkombëtar. Mesatarja e OECD-së për vitin 2025 është 482 pikë në shkencë, 461 pikë në lexim dhe 463 pikë në matematikë. Shqipëria ndodhet 47 pikë nën mesataren e OECD-së në shkencë, 55 pikë nën mesataren në matematikë dhe 53 pikë nën mesataren në lexim.
Kjo diferencë bëhet shumë konkrete kur shikojmë se sa nxënës arrijnë Nivelin 2 të PISA-s – pragun bazë të kompetencës, pra aftësinë minimale që konsiderohet e domosdoshme për jetën e pavarur dhe tregun e punës:
- Shkencë: 61% e nxënësve shqiptarë e arrijnë Nivelin 2, kundrejt 74% sa është mesatarja e OECD-së.
- Matematikë: 55% e nxënësve shqiptarë, kundrejt 65% në OECD.
- Lexim: Rreth 50% e nxënësve shqiptarë, kundrejt 69% në OECD.
Shifra e leximit është ajo që alarmon më shumë. Gjysma e 15-vjeçarëve shqiptarë – nxënës që kanë përfunduar tashmë arsimin e detyruar 9-vjeçar – nuk arrin të kuptojë plotësisht atë që lexon. Bëhet fjalë për kompetencën bazë mbi të cilën ndërtohen të gjitha të tjerat: aftësia për të kuptuar një udhëzim, për të vlerësuar një argument, për të naviguar botën e informacionit. Kur 1 në 2 nxënës e mbaruar shkollën nëntëvjeçare del pa këtë kompetencë minimale, sistemi arsimor ka një problem strukturor që nuk i zgjidhë asnjë reformë kozmetike.
Sfida dixhitale: boshllëku më i madh
Nëse rezultatet tradicionale janë shqetësuese, ato të zgjidhjes kompjuterike të problemeve janë edhe më tregojnë. Shqipëria ka shënuar 437 pikë në këtë fushë – rezultat i cili duket i kënaqshëm brenda rajonit, por bie poshtë mesatares së OECD-së prej 500 pikësh. Dhe vetëm 36% e nxënësve shqiptarë arrijnë nivelin bazë të kompetencave dixhitale, ndërkohë që 64% e homologëve të tyre nga vendet e OECD-së e kalojnë këtë prag.
Diferenca prej gati 28 pikësh procentuale midis Shqipërisë dhe mesatares ndërkombëtare në kompetencë dixhitale është veçanërisht e rrezikshme në kontekstin e tregut global të punës, ku aftësitë teknologjike janë kualifikim themelor, jo shtesë.
Rajoni: Shqipëria ndër liderat e Ballkanit, por me konkurrencë
Brenda krahasimit rajonal, tabloja është relativisht pozitive. Nga vendet e Ballkanit dhe Europës Juglindore që nuk janë anëtare të plotë të BE-së, Shqipëria radhitet ndër pikat e larta:
| Vendi | Shkencë 2025 | Ndryshim vs 2022 (Sh/L/M) |
|---|---|---|
| Turqi | 494 | +18 / +16 / +8 |
| Slloveni | 484 | -16 / -24 / -25 |
| Kroaci | 476 | -6 / -22 / -8 |
| Mali i Zi | 435 | +32 / +13 / +5 |
| Shqipëri* | 435 | e pa krahasueshme |
| Greqi | 434 | -7 / -16 / -6 |
| Serbi | 429 | -18 / -26 / -23 |
| Rumani | 425 | -3 / -16 / -9 |
| Bullgari | 421 | 0 / -18 / -12 |
| Qipr | 411 | 0 / -2 / -7 |
| Maqedonia e Veriut | 378 | -1 / -1 / -9 |
| Kosovë | 357 | 0 / -2 / -5 |
Burimi: OECD, PISA 2025 (Vëllimi I); IBNA Editorial, 8 shtator 2026
Shqipëria ndahet me Malin e Zi në pikët e shkencës (435 pikë secila), duke lënë pas Greqinë, Serbinë, Bullgarinë, Rumaninë dhe Maqedoninë e Veriut. Në matematikë, Shqipëria (433 pikë) tejkalon qartë Malin e Zi (411 pikë), duke u pozicionuar ndër kryesorët rajonalë. Ky është konteksti rajonal ku Shqipëria ka arsye të krenohet.
Por tabela zbulon edhe diçka tjetër të rëndësishme: shumica e vendeve rajonale – Serbia, Greqia, Sllovenia, Kroacia, Bullgaria – kanë regjistruar rënie në rezultate krahasuar me 2022, ndërkohë që Mali i Zi dhe Shqipëria shënuan rritje. Kjo do të thotë se progresit shqiptar nuk i bie merita, por mbetet e vërtetë se avantazhi relativ i Shqipërisë mund të jetë amplifikuar pjesërisht nga regresioni i fqinjëve.
Performuesit e lartë: baza shumë e ngushtë e ekselencës
Treguesit e ekzistencës ndërkombëtare të saj afatgjatë varen nga kapaciteti i sistemit arsimor për të prodhuar talente të nivelit të lartë. Pikërisht këtu shifrat bëhen alarmuese.
Vetëm 1.9% e nxënësve shqiptarë arrijnë Nivelin 5 ose 6 – nivelet e ekzistencës – në shkencë, kundrejt 11.9% që është mesatarja e OECD-së. Në matematikë, rreth 2% e nxënësve shqiptarë arrijnë nivelet e larta, sërish ndjeshëm nën mesataren ndërkombëtare. Në lexim, pothuajse asnjë nxënës nuk arrin Nivelin 5 ose më lart.
Nga ana tjetër, 27.8% e nxënësve shqiptarë klasifikohen si performues të ulët (nën Nivelin 2) – mbi mesataren e OECD-së prej 19.7%.
Ky polarizim – shumë pak në majë, shumë të ngecur në fund – tregon se sistemi arsimor shqiptar nuk po prodhon ekzistencë dhe nuk po lufton mjaftueshëm analfabetizmin funksional. Investimi më i madh i mundshëm do të ishte drejtuar pikërisht te shtresat e mesme dhe të ulëta, ku fitimet margjinale janë shumë të larta.
Vajzat dhe djemtë: leximi si diferencë gjinore
Të dhënat e PISA 2025 zbulojnë edhe një ndarje gjinore të qartë dhe sistematike:
- Shkencë: Vajzat kanë 443 pikë, djemtë 426 pikë — diferencë prej 17 pikësh në favor të vajzave.
- Lexim: Vajzat kanë 423 pikë, djemtë 391 pikë — diferencë e thellë prej 32 pikësh.
- Matematikë: Djemtë kanë 435 pikë, vajzat 431 pikë — avantazh minimal i djemve prej 4 pikësh.
Diferenca në lexim është veçanërisht domethënëse. 32 pikë ndryshim mes gjinive tregon se djemtë shqiptarë janë dukshëm prapa vajzave në aftësinë e të kuptuarit të tekstit – fenomen që shfaqet edhe ndërkombëtarisht, por që në Shqipëri duket i theksuar. Ky boshllëk nuk është vetëm çështje arsimore; ka implikime sociale dhe ekonomike, pasi performanca e ulët në lexim të djemve mund të ndikojë drejtpërdrejt në integrimin e tyre të mëvonshëm në tregun e punës dhe shoqëri.
Metodologjia: 5,959 nxënës, 160 shkolla, 22,800 shqiptarë të përfaqësuar
Vlerësimi PISA 2025 në Shqipëri u realizua mbi një kampion prej rreth 5,959 nxënësish nga 160 shkolla, të cilët përfaqësonin rreth 22,800 nxënës 15-vjeçarë të regjistruar në sistem. Shkalla e pjesëmarrjes së shkollave ishte rreth 76%, ndërkohë që shkollat me më pak se 21 nxënës të kualifikueshëm nuk u përfshinë në testim – kjo mund të ndikojë në reprezentativitetin e zonave rurale me dendësi të ulët.
Vërejtja metodologjike e OECD-së mbi moskomparabiitetin e plotë me PISA 2022 e bën të pamundur pohimin e prerë se rritja e pretenduar nga autoritetet shqiptare (65 pikë në matematikë, etj.) është e plotë dhe e padiskutueshme. Por, edhe nëse rritja reale është e moderuar, fakti mbetet: Shqipëria nuk ka regresuar, siç ka bërë shumica e rajonit.
Vlerësim: Dy realitete paralele
PISA nuk mat thjesht njohuritë shkollore — mat aftësinë e një shoqërie për të prodhuar qytetarë kompetentë, të aftë të mendojnë kritikisht, të lexojnë me kuptim dhe të zgjidhim probleme reale. Në këtë kuptim, Shqipëria e vitit 2025 gjendet në kryqëzim.
Nga njëra anë, tendenca është e mirë: pozicioni rajonal është i konsoliduar, pikat janë rritur dhe vendi nuk ka regresuar si shumë të tjerë. Nga ana tjetër, 50% e fëmijëve që dalin nga sistemi arsimor i detyrueshëm pa kuptuar plotësisht atë që lexojnë, dhe 27.8% e nxënësve nën pragun bazë të kompetencës, janë jo tregues statistikorë, por fytyrat reale të brezit të ardhshëm.
Celebrimi i rezultateve të PISA 2025 është i ligjshëm, por vetëm nëse shoqërohet me ndërgjegjësim se rruga drejt mesatares ndërkombëtare kërkon jo euforinë momentale, por reforma strukturore afatgjata: investim serioz në cilësinë e mësimdhënies, në infrastrukturën dixhitale, në leximin e hershëm dhe, mbi të gjitha, në arsimin e zonave që ende nuk shihen në asnjë klasifikim.
