Mësuesi i Njegoshit mbërriti i paftuar në Cetinje. Pas tij erdhi diçka tjetër — një rrëfim kombëtar që pretendonte të kishte ekzistuar gjithmonë.
Vjeshtë e vitit 1827. Nëpër mjegullën e dendur të maleve të Malit të Zi, një burrë 36-vjeçar i vetmuar lëviz me hapa të mundimshëm. Ka tetë ditë që nuk ka ngrënë gjë. I huaj për vendasit, i paftuar nga autoritetet, i refuzuar nga kufijtë austriakë, Sima Milutinović Sarajlija — poet dhe nationalist serb nga Lajpcigu — guxon të hyjë ilegalisht në principatën e Cetinjes. Asnjë zyrtar nuk e ka thirrur. Asnjë peshkop nuk e pret. Por ai ka me vete diçka që nuk shihet: një ide.
Çështja Qendrore
Pyetja që nuk shtrohet kurrë: Kur filloi të jetë serb Mali i Zi?
Historia kombëtare ka një dobësi të njohur: ajo tenton të projektojë të tashmen drejt së kaluarës, duke e bërë identitetin e sotëm të duket si i lashtë, natyror, i pashmangshëm. Malazezët ishin “gjithmonë serbë”, sikurse francezët ishin “gjithmonë” francezë, dhe shqiptarët “gjithmonë” shqiptarë. Por historianët e identitetit — nga Benedict Anderson tek Eric Hobsbawm — na kanë mësuar diçka tjetër: kombësia është e ndërtuar, jo e trashëguar. Ajo ka datë lindjeje, ka autorë, ka mjete.
Figura e Sima Milutinović Sarajlijas — mësuesi i Petar II Petrović Njegoshit — ofron një rast studimor të rrallë, sepse data e ndërhyrjes së tij është shumë e saktë. Ai mbërriti në Cetinje në vjeshtën e vitit 1827. Dhe shumë gjëra ndryshuan pas tij. Kjo nuk do të thotë se Malazezët nuk kishin lidhje kulturore apo kishtare me botën serbe para tij — kishte pa dyshim. Por ajo që ndryshoi pas 1827 ishte diçka tjetër: intensiteti ideologjik, sistematizimi i mitit, dhe popullarizimi i një narrative specifike kombëtare te njerëzit e zakonshëm.
Pyetja e vërtetë nuk është: “A ishin malazezët serbë?” Pyetja e vërtetë — dhe kjo është pyetja akademike — është: Kur, si dhe nga kush u ndërtua ky identitet si projekt i vetëdijshëm kombëtar?
“Kombësia nuk është diçka që gjendet; është diçka që ndërtohet. Çdo ‘traditë e lashtë’ ka historinë e vet, shpesh shumë më të re nga pretendohet.”
Eric Hobsbawm & Terence Ranger — The Invention of Tradition, 1983
Një fjalë që nuk ekzistonte: srpstvo
Ekziston një provë dokumentare tepër e rëndësishme që rrallë citohet në debatin publik. Vuk Stefanović Karadžić — patriarku i gjuhësisë dhe folkloristikës serbe, burri që kodifikoi gjuhën standarde serbe dhe mblodhi këngët popullore — botoi Srpski rječnik (Fjalori Serb) në vitin 1818. Ky fjalor ishte projekti enciklopedik i identitetit serb: ai duhej të dokumentonte fjalët bazë të ekzistencës serbe.
Srpstvo Koncepti qendror i nacionalizmit serb
Fjala srpstvo — që do të thotë “serbishmëria”, uniteti i identitetit serb si bashkësi — mungon plotësisht nga Fjalori Serb i Vuk Karadžićit i vitit 1818. Ajo shfaqet për herë të parë në letrat dhe poezitë e Sima Milutinović Sarajlijas, rreth vitit 1826 — pikërisht para mbërritjes së tij në Mal të Zi.
Kjo mosprani nuk është aksidentale. Nëse srpstvo do të kishte qenë një koncept i gjallë, i thellë dhe i gjerë në vetëdijen popullore serbe, Karadžići — i cili ishte njëkohësisht mbledhës i folklorit dhe kodifikues i gjuhës — do ta kishte regjistruar patjetër. Por ai nuk e regjistroi. Kjo nënkupton se koncepti — si abstraksion ideologjik i vetëdijes kombëtare serbe si të tillë — ishte ende në procesin e formimit. Dhe Sarajlija ishte ndër kryeaktorët e atij formimi.
Ky detaj gjuhësor ka implikime të mëdha: nëse fjala mungon, a mund të ketë ekzistuar koncepti si doktrrinë aktive dhe e ndërgjegjshme kombëtare te popullata e zakonshme? Gjuha nuk pason mendimin; shpesh ajo e krijon atë.
1818
Vuk Karadžić boton Srpski rječnik. Fjala srpstvo mungon nga fjalori. Identiteti serb ekziston, por akoma nuk ka termin ideologjik të unifikuar.
1826
Fjala srpstvo shfaqet për herë të parë në shkrimet e Sima Milutinović Sarajlijas — një vit para se ai të mbërrijë fizikisht në Cetinje.
1827
Sarajlija mbërriti ilegalisht në Mal të Zi, pa vizë austriake, pa ftesë zyrtare, i paftuar nga Vladika. Ai filloi menjëherë mbledhjen e këngëve popullore dhe mësimdhënien e Njegoshit.
1828
Publikohet letra e Sarajlijas drejtuar Petar I, shkruar në manastirin e Ostrogut. Korrespondenca dokumenton rrjetin e ideve që ai solli me vete nga Gjermania dhe Triestja.
Mekanizmat e ndërtimit
Si ndërtohet një mit kombëtar
Sarajlija nuk erdhi me duart bosh. Ai kishte lënë pas vetes Lajpcigun — qendrën e mendimit romantik gjerman — dhe Triestën, dy burime kryesore të nacionalizmit europian të shekullit XIX. Romantizmi gjerman i Herderit dhe Fihtes mësoi se secili komb ka “shpirtin” e vet unik, të ngulitur në gjuhë, mit dhe histori. Ky model — nën ndikimin e të cilit u formua edhe Rilindja Kombëtare Shqiptare — ishte “teknologjia” kryesore e ndërtimit kombëtar të kohës.
Instrumentet që Sarajlija solli me vete ishin të njohura: mbledhja e këngëve popullore (për të dokumentuar “shpirtin popullor”), lidhja midis fesë dhe kombit (ortodoksia si shenjë serbishmërie), dhe kulti i betejës si origjinë kombëtare — konkretisht, Beteja e Kosovës e vitit 1389.
Studiuesi malazez Živko Đurković ka shkruar me shumë saktësi se Sarajlija jo vetëm gjeti; por edhe ndërtoi, shpiku:
“Sarajlija dinte shumë herë të vërteta nga historia malazeze rreth jetës popullore dhe traditave. Por qëllimi i tij si edukator i Njegoshit nuk ishte vetëm transmetimi — ai solli me vete kultin e Milosh Obiliqit dhe e bëri Malin e Zi ta pranonte atë kult si të vetin.”
Živko Đurković — Sarajlija i Njegoš, Unireks, Nikshiq, 1992, f. 22
“Simu Milutinoviqit i është fjala e parë dhe e fundit rreth serbishmërisë, dhe me atë mendim ai u këput.”
Jakov Ignjatović — Rapsodi nga e kaluara e jetës serbe, Novi Sad, 1953, f. 230
Kjo dëshmi — nga historiografia serbe, jo malazeze — është veçanërisht domethënës: edhe brenda narrativës serbe, Sarajlija perceptohet si bartës aktiv, fanatik, skajshëm i ideologjisë kombëtare — jo si dokumentues pasiv i asaj çka ekzistonte.
Miti i Kosovës
Beteja e Kosovës dhe miti i importuar – Mitologjia e Betejës së Fushë Kosovës, si bosht ideologjik, për mirmbajtjen e identitetit kombëtar panllavist.
Kulti i Betejës së Kosovës — disfata e vitit 1389 si “sakrificë e shenjtë” dhe Miloš Obiliq si hero-martir — është bërthama e mitologjisë kombëtare serbe. Por sa ishte ky kult i pranishëm në vetëdijen popullore malazeze para Sarajlijas?
Dokumentet historike tregojnë një tablo interesante. Menjëherë pas Betejës së Kosovës të vitit 1389, Kisha Serbe shpalli Princin Lazar si shenjtor — hero i krishterimit kundër turqve edhe pse aristokracia sllave dhe pasardhesit e Lazarit lidhen krushqi me Porten e Larte dhe u betuan per vasalitet ndaj turqeve. Dinastia malazeze i Crnojeviqve — sundimtarët mesjetarë të Malit të Zi — nuk e pranuan kurrë Lazarin si shenjtor. Ky fakt institucional ka peshë: kisha dhe elitat vendase nuk integruan kultin e Kosovës me të njëjtin intensitet si kisha serbe. Kulti ekzistonte, por nuk kishte të njëjtën qendrueshmëri.
Dokumentet historike nga infografia thonë qartë: “Kulti i Kosovës nuk ekzistonte te populli malazez para mbërritjes së Sarajlijas.” Elementi fetar — falë kontakteve të vazhdueshme të mitropolisë cetinjase me klerin serb, leximit të kronikave kishtare serbe dhe kembimeve mes manastireve serbe — ekzistonte si shtresë kulturore. Por kthimi i tij në mit themelor kombëtar, në ideologji mobilizuese, ishte punë e shekullit XIX, jo e mesjetës.
Tradita e shpikur — Koncepti i Hobsbawm-it
Historiani britanik Eric Hobsbawm ka shpjeguar fenomenin e “traditave të shpikura”: praktika, simbole dhe narrativa të cilat pretendojnë vazhdimësi historike të lashtë, por në fakt janë krijime relativisht të reja të shekullit XIX. Ato nuk janë gënjeshtra; ato janë procese aktive të ndërtimit të vetëdijes kolektive. Shekulli XIX europian ishte shekulli i madh i “shpikjeve kombëtare”: Skoti gjeti tartan-in, Greqia zbuloi antikitetin klasik, Serbët sistematizuan Kosovën. Asnjëra nga këto nuk kishte ekzistuar gjithmonë në formën e sotme. Por asnjëra nuk ishte as thjesht gënjeshtër. Ato ishin riorganizime selektive të materialit historik për qëllime politike e jo vetem, të kohëve moderne.
Figura e Petar I
Njihoshi i parë dhe njeriu i paqes
Petar I Petrović Njegoš — Vladika i Malit të Zi deri në vitin 1830 — është figura nën hijen e të cilit Sarajlija punoi. Dhe, megjithatë, portreti i tij historik kontraston me narrativën militariste që u ngrit pas tij. Dokumentet historike e përshkruajnë Petar I si “njeri që gjatë gjithë kohës që ishte Vladik i Malit të Zi u përpoq të shmangte luftën dhe gjakderdhjen.”
Ai refuzoi t’i ndihmojë Karagjorgjin gjatë Kryengritjes së Parë Serbe (1804). Kur Greqia në vitin 1825 i kërkoi një kontigent malazez për luftën kundër osmanëve, ai e hodhi poshtë. Ai refuzoi edhe thirrjen për kryengritje brenda vëllazërisë kristiane që e bënin të krishterët e Zetës, Podgoricës dhe Spushit kundër turqve. Historia e trashëgon si njeri me arsye dhe maturi — jo si figurë e shenjtë e luftës.
Por miti u ndërtua pastaj. Nën ndikimin e ideve të Sarajlijas dhe të Njegoshit të dytë — i cili shkroi Gorski vijenac (Kurora Malore) — mali i Malit të Zi u riformatua retroaktivisht si fortesë e shpirtit serb kundër islamit. Historia e Petar I si njeri i kompromisit dhe paqes hyri brenda narrativës së luftëtarit të krishterë.
Pyetja reale nuk është: “Kush ishin malazezët gjithmonë?” Pyetja reale është: “Kur, si dhe nga kush u ndërtua ai identitet si projekt i ndërgjegjshëm kombëtar?”
Çështja qendrore e historiografisë kritike ballkanike
Lidhjet realiteti kunder mitit
Çfarë ekzistonte vërtet para 1827
Është thelbësore të bëhet ndarja me saktësi. Ky argument nuk pretendon se Malazezët nuk kishin asnjë lidhje kulturore, gjuhësore apo kishtare me botën serbe para 1827. Ato lidhje ishin reale dhe të dokumentuara:
Kishëtarisht: Mitropolizmi cetinjas ishte gjithmonë në kontakt me patriarkanën serbe. Kleri lexonte literaturë kishtare serbe, kishte marrëdhënie institucionale dhe trashëgonte tradita liturgjike të njëjta.
Gjuhësisht: Gjuha e folur ishte e afërt me serbokroatishten dhe ndarjet dialektore nuk korrespondonin me ndarjet identitare ashtu siç i konceptojmë sot.
Kulturalisht: Këngët epike, legjendat dhe kultet fetare kishin pikëkontakti me traditën serbe.
Por — dhe ky “por” është thelbësor — lidhjet kulturore nuk janë e njëjta gjë me identitetin kombëtar të ndërgjegjshëm dhe homogjen. Fshatarët e Malit të Zi të shekullit XVIII mund të kenë ndjekur ortodoksinë serbe dhe njëkohësisht të kenë identifikuar veten si malazezë, cetinjanë, Vasojoviqë, Piperi — identitete klanore shqiptare dhe rajonale që bashkëjetonin. Kombësia si doktrinë ekskluzive dhe unifikuese — “ne jemi serbë dhe vetëm serbë” — ishte produkt i shekullit XIX, jo i mesjetës.
Me kalimin e shekujve, këto fise shqiptare kaluan nëpër një proces të ngadalshëm integrimi kulturor dhe sllavizimi. Një raport i njohur i një misionari françeskan në shekullin e 17-të përshkruan qartë fazat e fundit të këtij asimilimi. Ai shkruante për fiset Bratonožići, Piperi, (Pipri) Bjelopavlići dhe Kuči (Kuqi) se, duke qenë se kishin përqafuar ritin ortodoks serb dhe gjuhën sllave, tashmë po ktheheshin në sllavë dhe nuk mund të quheshin më shqiptarë.
Fjalimi i Stanojević-it, historiani malazez, është i drejtpërdrejtë mbi këtë pikë:
“Tradita crnojeviqase ishte traditë malazeze. Por krahas kësaj tradite ekzistonte edhe ajo tradicija e Kosovës — e cila në fakt u zhvillua dhe u shtri falë mitropolit cetinjas.”
Gligor Stanojević — Mali i Zi në kohën e Vladikës Danilo, Cetinje, 1955, f. 183
Shënimi është i rëndësishëm: edhe Stanojević — i cili nuk është ndonjë kritik radikal i identitetit serb — pranon implicitisht se tradita e Kosovës “u zhvillua dhe u shtri” — d.m.th. nuk kishte qenë gjithmonë aty me të njëjtin intensitet; ajo u forcua me kalimin e kohës, nëpërmjet kanaleve institucionale.
Lidhja me ballkanin e gjerë
Mali i zi si laborator i identitetit ballkanik
Rasti i Malit të Zi nuk është unik. Ai ilustron një proces që ndodhi pothuajse kudo në Ballkan gjatë shekullit XIX: procesi i etno-mobilizimit romantik, nëpërmjet të cilit elita intelektuale dhe klerike sistematizuan, intensifikuan dhe homogjenizuan identitete që historikisht kishin qenë të lëngshme dhe të shumëfishta.
Shqiptarët e njohën këtë proces me Rilindjen Kombëtare: Naim Frashëri, Sami Frashëri dhe të tjerët ndërtuan me vetëdije të plotë narrativën e identitetit shqiptar si projekt modern, duke shfrytëzuar materialin historik — Skënderbeun, gjuhën, zakonet — dhe duke i veshur asaj kohen ideologjike të kohës. Kjo nuk i bën narrativat e tyre gënjeshtra — por i bën projekte historike.
Greqia sistematizoi antikitetin klasik. Bullgaria ndërtoi identitetin e saj nëpërmjet kishes dhe letërsisë kombëtare. Serbia “gjeti” Kosovën. Mali i Zi — nëpërmjet ndikimit të Sarajlijas dhe pastaj të Njegoshit — i integroi këtë narrative serbe. Çdo rast ka specifikat e veta; asnjë nuk është thjesht “origjinal” apo “artificial”.
Pikërisht këtu qëndron rëndësia akademike e rastit malazez: ai na ofron — me saktësinë e datës 1827 — një moment të dokumentuar ndërhyrjeje ideologjike. Ai na tregon se si funksionon “teknologjia” e ndërtimit kombëtar: intelektual i ardhur nga jashtë, me kontakte europiane, me projekt ideologjik të qartë, punon si katalizator brenda një ambienti që ka “lëndën e parë” (lidhje kulturore ekzistuese), por jo ende “produktin e përpunuar” (identitetin kombëtar si ideologji ekskluzive dhe mbizotëruese).
Identitetet kombëtare nuk janë fosilë — Janë procese
Të pranosh se identiteti kombëtar u ndërtua — që ka datë, aktorë dhe kontekst historik — nuk do të thotë ta mohosh atë. Të gjitha identitetet janë ndërtuar. Asnjë komb nuk ka ekzistuar “gjithmonë” dhe “i pandryshuar” prej mijëra vjetësh. Kjo është e vërtetë edhe për shqiptarët, edhe për serbët, grekët edhe për malazezët.
Çfarë e bën historinë e Sarajlijas të rëndësishme nuk është se ajo “demaskonte” identitetin malazez-serb si gënjeshtër. Ajo nuk e bën këtë. Ajo tregon diçka më të ndërlikuar dhe më interesante: identitetet kombëtare janë procese historike, jo fosile. Ato lindin, zhvillohen, intensifikohen, ndonjëherë shtypen dhe ndonjëherë ngrihen. Ato kanë autorë — njerëz të veçantë me projekte të veçanta — jo vetëm “popullin” si subjekt abstrakt.
Shtrohet pyetja: A e destabilizon kjo njohuri identitetin e sotëm malazez apo serb? Jo domosdoshmërisht. E vërteta e procesit nuk e mohon rezultatin. Por e vendos atë rezultat brenda kuadrit të ndershëm historik: si produkt i dinamikave moderne shekulli XIX, i romantizmit europian, i intelektualëve si Sarajlija dhe i poetëve si Njegoši — jo si trashëgimi e pandryshueshme e mesjetës.
Pyetja e vërtetë nuk është: “Kush ishin malazezët gjithmonë?” Pyetja e vërtetë është: “Kur, si dhe nga kush u ndërtua ai identitet si projekt i ndërgjegjshëm kombëtar — dhe çfarë na tregon kjo rreth natyrës së çdo identiteti kombëtar, përfshirë edhe tonin?”
Sima Milutinović Sarajlija vdiq si poet i harruar. Por ideja që ai solli me vete në atë vjeshtë mjegulluese të vitit 1827 — duke ecur tetë ditë pa ngrënë nëpër malet e Malit të Zi — u bë nga ato ide që riformojnë botën. Historia, si gjithmonë, ia vlen të kthehet dhe të lexohet me sy të freskët. / Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
Živko Đurković — Sarajlija i Njegoš, Unireks, Nikshiq, 1992
Jakov Ignjatović — Rapsodi nga e kaluara e jetës serbe, Novi Sad, 1953
Gligor Stanojević — Mali i Zi në kohën e Vladikës Danilo, Cetinje, 1955
Sprova e punimeve te profesorëve, Filozofski fakultet nr. 12, Nikshiq, 1992, ff. 143–149
Benedict Anderson — Imagined Communities, 1983
Eric Hobsbawm & Terence Ranger — The Invention of Tradition, 1983
