Një Dokument nga Harresa
Në vitin 1780, ndërkohë që Evropa iluministe debatonte mbi idenë e heroit dhe mbi shtetin e lirë, një shkrimtar aventurier i lindur në brigjet e Adriatikut malazez publikoi, anonimisht, një vepër që do të mbetej e fshehur në raftet e bibliotekave për shekuj me radhë. Titulli i saj në gjermanisht është i gjatë e madhështor vetë: Geschichte des Großen Castriotto genannt Skanderbeg, König von Albanien und Großherzog von Epirus — Historia e të Madhit Kastriotto, i quajtur Skënderbeg, Mbreti i Shqipërisë dhe Kryezot i Madh i Epirit. Autor i saj ishte Stjepan (Stjepo) Zanović, një figurë e jashtëzakonshme e letërsisë dhe aventurës së shekullit XVIII: shkrimtar malazez, poet, një ndër zërat e parë jo shqiptarë që i kushtoi Gjergj Kastrioti Skënderbeut një biografi të tërë, të shkruar me ngrohtësi, me dashuri dhe me superlativa që nuk mund të ngjajnë të tilla gjer sa nuk i lexon me sytë e kohës kur u shkruan.
Kopja e ruajtur sot, e vulosur nga Südost-Institut München — një nga institucionet kryesore evropiane të studimeve mbi Evropën Juglindore — është dëshmi e mbijetesës së kësaj vepre. Vendndodhja e kopjes në arkivit nuk është e rastësishme: kjo vepër ka qenë objekt i vëmendjes akademike gjermane pikërisht sepse prek historinë e Ballkanit në mënyrë krejtësisht të veçantë.
Kush ishte Stjepan Zanović?
Për të kuptuar pse ka rëndësi që pikërisht ky njeri shkroi këtë vepër, duhet ditur kush ishte Zanović.
Stjepan Zanović lindi rreth vitit 1751 në Paštrovići, Mal të Zi — një krahinë me identitet të ndërtuar mbi krenari burrërore dhe traditë luftarake. Si shumë intelektualë të Adriatikut të shekullit XVIII, ai jetoi ndërmjet kulturash: sllave, veneciane, shqiptare, osmanomanë, dhe gjermane-iluministe. Ishte poliglot, shkrimtar, dhe — sipas burimeve bashkëkohore — dredharak gjenial. Ka të dhëna që ai prezantohej nëpër oborret europiane si princ, falsifikonte letra kredencinale, dhe u arratis nga disa shtete për borxhe dhe intriga. Por kishte edhe anën tjetër: ai shkruante, me pasion dhe erudicion.
Vepra Geschichte des Großen Castriotto u botua “nga gjermanishtja” — siç thuhet shprehimisht në faqen e titullit: Aus dem Französischen (nga frëngjishtja). Kjo tregon se vepra u shkrua fillimisht ose u konceptua në frëngjisht — gjuhën e iluminizmit dhe e lexuesit europian të kulturuar — dhe pastaj u perkthye e u përshtat në gjermanisht. Zanović, pra, shkroi për Skënderbeun duke u drejtuar drejt dhe pa hezitim ndaj lexuesit të edukuar europian.
Kjo zgjedhje ishte e vetëdijshme dhe politike. Frëngjishtja ishte gjuha e Voltaire-it dhe e Montesquieu-it; gjermanishtja ishte gjuha e Friedrich të Madh dhe e universiteteve. Duke shkruar Skënderbeun për këtë lexues, Zanović nuk bënte thjesht histori — ai bënte diplomaci kulturore.
Struktura e veprës: Nga preambula filozofike te biografia heroike
Vepra e Zanovičit nis me një preambulë filozofike dhe moralizuese, e cila në shikim të parë nuk lidhet drejtpërdrejt me Skënderbeun. Faqet e para përmbajnë një parabolë greke mbi Clearq të Mitilenës — tregohet se si ky njeri i thjeshtë dhe fetar, në një orakull, u shpall nga Apolo si “njeriu më i devotshëm midis te vdekshmëve dhe para hyjnive”. Ky rrëfim ka funksion moral parabolicist: vlera e vërtetë nuk gjendet tek ata me oferta të çmuara dhe mburrje, por tek ata që jetojnë me qetësi shpirtërore, thjeshtësi dhe ndershmëri të brendshme.
Kjo hyrje filozofike jo vetëm që pasqyron klimën iluministe të shekullit XVIII — ku biografie herojsh shkonin tok me reflektime mbi virtytin — por gjithashtu vendos tonin e të gjithë veprës: Skënderbeu nuk është vetëm luftëtar i fuqishëm, por model moral e shpirtëror.
Faqja e titullit të kapitulli kryesor është domethënëse: mbi tekstin Geschichte des grosen Castriotto, genannt Skanderbeg, Zanović vendosi menjëherë mottën latine: “Castriotto sæcula vincet” — “Kastriotti do të mposhtë shekujt.” Ky citat, që Zanović e atribuon Papës Pius II, nuk është vetëm lavdërim poetik — është profeci historike. Dhe, me kalimin e kohës, doli e vërtetë.
Zanović dhe burimet e tij: Çfarë lexoi, çfarë zgjeroi
Zanović nuk shkroi nga ajri. Shekulli XVIII kishte trashëguar një traditë të pasur të shkrimeve mbi Skënderbeun. Biografi kryesore ishin ajo e Marin Barletit nga Shkodra (1510), e Jacques de Lavardin-it francez (1576), dhe vepra e Fan Stylian Nolit shumë vite më vonë. Zanović punoi mbi materiale të njohura — kronistë bashkëkohorë të shek. XV të cilët i citon shprehimisht: “Wem dieses unglaublich scheint, der halte sich an die Geschichtschreiber selbiger Zeiten, welche alles dieses in ihren Chroniken aufgezeichnet haben” (“Kush e gjen këtë të pabesueshëm, le t’u referohet historianëve të asaj kohe, të cilët i kanë regjistruar të gjitha këto në kronikat e tyre”).
Kjo thirrje ndaj autoritetit historik është karakteristike: Zanović donte të binden lexuesit evropianë skeptikë. Ai njeh se shifrat dhe ngjarjet mund të duken ekstravagante, por mbron besueshmërinë e tyre me apelim ndaj burimeve origjinale. Ky është qëndrimi i një shkrimtari me vetëdije akademike, jo thjesht i një romancieri aventurier.
Gjergj Kastrioti sipas Zanovičit: Portreti i heroit total
Zanović nis rrëfimin e Skënderbeut me prejardhjen e tij: “Georg Castriotto war ein Sohn des Johann Castriotto und der Vorsava, der ältesten Tochter des Fürsten von Tiribal” — Gjergji Kastriotti ishte bir i Gjon Kastriotit dhe Voisavës, bijës më të vjetër të princit të Tribalit. (Vetë Triballët janë fis Iliro-Trak) Kjo thekson fisnikërinë e gjakut dhe lidhjen me traditat princërore të Ballkanit.
Shqipëria e tij paraqitet si vend i formuar nga natyra dhe historia: “Das Königreich Albanien, eine europäische Provinz, welche längst dem venetianischen Meerbusen liegt, und mit hohen Bergen, steilen Felsen und tiefen Morästen umgeben ist” — “Mbretëria e Shqipërisë, një provincë evropiane, që shtrihej pranë Gjirit Venecian, e rrethuar nga male të larta, shkëmbinj të thepisur dhe moçale të thella.” Gjeografia është fati: njerëzit e formësuar nga kjo tokë janë të fortë sepse toka e tyre është e pamëshirshme.
Skënderbeu i Zanovičit rritet nën Murad II si peng në pallatin osman, ku fiton formim gjithëpërfshirës: “Man gab ihm Lehrer, welche ihn in der türkischen, arabischen, griechischen und sklavonischen Sprache, wie auch in der lateinischen, unterrichteten” — i mësuan gjuhët turke, arabe, greke, sllave dhe latine. Po ashtu, ai u aftësua në luftë: “Man lernte ihm fechten, reiten, und alle andere Leibesübungen, welche zu dem Kriegsdienst nöthig sind” — i mësuan skermen, kalorësinë dhe të gjitha ushtrimet trupore që kërkohen për shërbimin ushtarak.
Por ky formim i dyanshëm — feudal-osman dhe intelektual-europian — nuk bëri nga ai një vegël të Portës së Lartë. Ai mori dijet e armikut dhe i ktheu kundër tij.
Kthesa historike: Dezertimi dhe rimëkëmbja e Shqipërisë
Moment kyç i veprës është desertimi dhe kthimi i Skënderbeut. Zanović e përshkruan me dramaticitet: ndërsa ushtria e Murad II marshonte drejt Hungarisë, Kastriotti gjeti rastin të ndahej. Ai veproi me dinakëri: “er zog sich also mit seinen Truppen zurück und begab sich gleichsam auf die Flucht” — u tërhoq me trupat e tij, duke simuluar ikje — dhe ktheu kalin drejtë Arbërisë.
Ardhja e tij në Krujë (Crojia te Zanović) u prit me gëzim të madh. Populli, i cili “seit einiger Zeit unter der Tyrannei des Amurath geseufzt hatten” — kishte rënkuar nën tiranninë e Muratit — e priti me gëzimin më të madh. Skënderbeu shpall lirinë e popullit dhe mbledh nën armë shumicën e madhe të vendit.
Zanović nuk fsheh çështjen e fesë: Skënderbeu, i rritur mysliman, i konvertuar në besimin e krishterë, lufton nën flamurin e kryqit. Por Zanović e trajteston me nuancë iluministe: “Castriotto schlug sich gegen die Türken, mehr zum Nutzen und der Ehre der Religion seiner Väter, als aus Ehrgeiz” — Kastriotti luftoi kundër turqve “më shumë për të mirën dhe nderimin e fesë së baballarëve të tij, sesa nga ambicia.” Ky dallim është i rëndësishëm: Zanović nuk e paraqet Skënderbeun si fanatik fetar, por si mbrojtës të trashëgimisë kulturore dhe civile.
Luftërat: Statistikat e legjendës, mbrojtja e argumentit
Vepra përmban nëntrimin e detajuar të betejave. Zanović radhit shifra befasuese dhe e di se do të sfidohet: pas betejës kundër Muranit II, raporton se 22 000 turq ranë në fushë, ndërsa Kastriotti humbi jo më shumë se 26 burra. Shifra, ndoshta e fryrë nga tradita hagiografike, pranohet me rezervë kritike: “Wem dieses unglaublich scheint, der halte sich an die Geschichtschreiber selbiger Zeiten” — autor i shkathët, Zanović i kalon topin burimeve.
Zanović citon edhe armiqtë e Skënderbeut si dëshmitarë të lavdisë së tij. Corvinus Hunniades, “der ehemals sein Feind, nachher aber sein Freund wurde” — dikur armiku i tij, pastaj miku — tha, pasi fitoi betejën e Danubit: “Ich habe die Schlacht in eben dem Augenblick gewonnen, als Castriotto sein Pferd umlenkte, um nach Albanien zurückzukehren” — “E fitova betejën pikërisht në atë çast kur Kastrioti ktheu kalin për në Shqipëri.” Kjo fjali është e admirueshme: armiku e lavdëron duke thënë se vetë prania e Kastriotit në anën turke ishte ç’i kishte mbajtur fitues osmanët.
Personaliteti i heroit: Superlativet e Zanovičit
Kulmi i veprës nga pikëpamja stilistike është portretizimi i karakterit të Skënderbeut, i vendosur kryesisht në faqet e fundit. Zanović shkruante me zjarr të hapur:
Skënderbeu ishte “ausserordentlich freygebig” — jashtëzakonisht bujar — dhe shpërblen të gjithë ata që u dalluan në shërbim. Ai dinte “beynahe alle Namen seiner Soldaten auswendig” — pothuaj të gjitha emrat e ushtarëve të tij përmendësh, dhe i kishte zemrat e tyre nën kontroll me sjelljen e tij dashamirëse dhe të ndershme.
Zanović vazhdon: “Er vereinigte übrigens mit seiner Tapferkeit eine grose Gütigkheit und eine ausserordentliche Grosmuth” — bashkoi me trimërinë e tij bujari të madhe dhe madhështi shpirtërore të jashtëzakonshme. “Man kann von ihm sagen, daß sein Jahrhundert seinen Geist, und sein Volk sein Herz kannte” — mund të thuhet se shekulli i tij njohu mendjen e tij, dhe populli i tij njohu zemrën e tij.
Skënderbeu i Zanovičit lexonte me zell, preferonte Komentarët e Cezarit si librin e tij të dashur, por “verachtete er alle Romanen” — i nënçmonte romancet. Ai “verstand vollkommen die Sprache, die Sitten, und die Art zu kriegen der Türken” — kuptonte plotësisht gjuhën, zakonet dhe artin e luftës të turqve — dhe “war übrigens sehr glücklich in seinem Vorhaben” — dhe kishte fat të jashtëzakonshëm në ndërmarrjet e tij.
Zanović e mbyll veprën me një epilog plot pathos filozofik dhe historik. Faqja e fundit (144) e librit është, me gjasë, fragmenti më i bukur dhe i fuqishëm i të gjithë veprës:
“Er besaß endlich alle Eigenschaften, welche man an einem General, einem guten König, einem rechtschaffnen Bürger und einem frommen Mann, wünschen kann.” — Ai zotëronte, në fund, të gjitha cilësitë që mund të dëshirohen te një gjeneral, një mbret i mirë, një qytetar ndershëm dhe një njeri i devotshëm.
Pastaj Zanović bën thirrje ndaj universalitetit të heroit: edhe pas tre shekujsh, shkruan ai, “der Schäfer, der Bürger und der Reisende, er sey Türke, Christ oder Jude” — bari, qytetari dhe udhëtari, qoftë turk, i krishterë apo çifut — vizitojnë rrënojat e varrit të tij dhe me zemër të emocionuar thonë: “Hier liegt Castriotto der Skanderbeg! Wie tapfer! Wie gerecht! Wie gut war er!” — “Këtu qëndron Kastrioti Skënderbeg! Sa trim! Sa i drejtë! Sa i mirë qe!”
Dhe pastaj, me pikëpamje tjetër, Zanović ngrihet mbi lavdërimet dhe shton dimension politik-strategjik: ishte “dieser ausserordentliche Held” — ky hero i jashtëzakonshëm — ai që kishte qenë i aftë t’i kthente turqit prapa oqeanit dhe t’i mohonte”den schönsten Theil Europens” — pjesën më të bukur të Europës — nga rrënia nën dominimin osman. Megjithatë, kjo nuk u bë, sepse “die christlichen Fürsten” — princat e krishterë — nuk e kuptonin vlerën e atij burri.
Dimensioni politik i veprës: Iluminizëm dhe nacionalizëm “Avant la Lettre”
Vepra e Zanovičit lindi në klimën e Iluminizmit europian, por ishte edhe pararendëse e nacionalizmit që do të shpërthente në shekullin XIX. Ky kombinim i veçantë e bën tekstin shumë dimensional.
Zanović shkroi jo vetëm si admirues i Skënderbeut, por edhe si njeri i Ballkanit i cili ndiente se Evropa nuk e kishte kuptuar asnjëherë mjaftueshëm vlerën e herojve të kësaj ane të saj. Skënderbeu i tij është hero europian — jo vetëm shqiptar, jo vetëm ballkanik — sepse luftoi “pro fide et patria” dhe fitoi. Por europianët e lanë vetëm.
Ky mesazh ka rezonancë politike edhe sot: në 1780, ndërkohë që Perandoria Osmane ishte ende fuqi e madhe dhe Ballkani ishte ende territor i sfiduar, Zanović rikujtonte se dikur kishte ekzistuar model i rezistencës së suksesshme — dhe se ai model u la pa mbështetje nga ata që kishin interes ta mbronin.
Duke shkruar si malazez, ai bënte edhe diçka tjetër: thoshte se historia e Skënderbeut nuk i përket vetëm shqiptarëve. Ajo i përket të gjithë atyre të Ballkanit që kanë luftuar kundër pushtimit. Kjo perspektivë rajonale, vëllazërore, ndërsllav-shqiptare, është e pazakonshme dhe e çmueshme.
Seksioni “Aus dem Französischen”: Çështja e autorësisë dhe diplomacisë kulturore
Fjala “Aus dem Französischen” — nga frëngjishtja — mbi faqen e titullit hap pyetje interesante. A shkroi Zanović fillimisht frëngjisht? A ekzistonte botim francez që nuk kemi gjetur? Apo kjo shprehje shërbente si mënyrë për t’i dhënë veprës autoritet dhe universalitet?
Frëngjishtja e shekullit XVIII ishte lingua franca e botës kulturore europiane. Një vepër “nga frëngjishtja” kishte automatikisht reputacion më të gjerë sesa një vepër e shkruar drejtpërdrejt në gjermanisht nga një autor sllav.
Por cilido qoftë rasti, vepra e botuar në gjermanisht arriti tek lexuesi gjerman-europian. Dhe kjo ka pasoja: Gjermanët, Austriakët, Prusianët e shekullit XVIII lexuan historinë e Skënderbeut nëpërmjet syve të një shkrimtari malazez.
Perceptimi historik dhe rëndësia bashkëkohore
Vepra e Zanovičit nuk arriti kurrë famën e historive të mëdha latinike mbi Skënderbeun. Barleti, Lavardin, dhe vepra e Fanit Noli janë shumë më të njohura në korpusin shkencor. Por ky anonim 1780, i ruajtur sot me vulën e Südost-Institut München, ka rëndësi të veçantë:
Është ndër dëshmitë e hershme të interesit jo-shqiptar, jo-italo-papor për Skënderbeun si model kulturor. Zanović shkruan si ithtarë i Iluminizmit, jo si diplomat kishtar. Skënderbeu i tij nuk është kryqëzatë — është hero civil dhe kombëtar.
Gjithashtu, vepra tregon se tradita e lavdërimit të Skënderbeut ndërtej kufijve etnikë: malazezi Zanović, me prejardhje sllave-ortodokse, i jepte formë letrare figurës së heroit shqiptar, lindur ortodoks, mysliman-i kthyer në të katolik, për lexuesin protestanto-katolik gjerman. Ky fenomen ballkanik i respektimit ndëretnik të heroizmit është historikisht i rëndësishëm.
Zanović dhe Skënderbeu — Dy aventurierë diametralikisht të kundërt nëpër shekuj
Ka diçka profetike — dhe edhe pak ironike — në faktin se pikërisht Stjepan Zanović, aventurieri dinak, shkroi njërën ndër biografite e para te Skënderbeut në gjuhën gjermane. Si Skënderbeu, edhe Zanović jetonte ndërmjet dy botësh — mes kulturave, mes identiteteve, mes perandorive. Si Skënderbeu, edhe ai kishin aftësinë të merrnin gjuhën e armikut dhe ta kthenin si armë. Dhe, si Skënderbeu, edhe ai bëri diçka madhështore e pastaj u harrua nga historia zyrtare.
Por vepra mbeti. Me 144 faqe, në shkronjat gotike të shekullit XVIII, me moton latine “Castriotto sæcula vincet” — Kastrioti do të mposhtë shekujt — vepra e Zanovičit është vetë dëshmi e vërtetësisë së kësaj motoje.
Shekujt kaluan. Zanović u harrua. Skënderbeu nuk u harrua. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
Stjepan Zanović, “Geschichte des Großen Castriotto genannt Skanderbeg, König von Albanien und Großherzog von Epirus” (1780), 144 faqe, kopje e ruajtur tek Südost-Institut München.
