Mes legjendës dhe historisë
Kur Theodor Mommsen, historiani gjerman dhe nobelisti i vetëm i historisë, shkroi Römische Geschichte, ai e bëri me një qëllim të qartë: të kuptojë mekanizmat e ngritjes romake. Por mes faqeve të tij, shfaqet pa dashje edhe ajo që Mommsen nuk mund ta fshihte dot: Roma nuk u ngrit pa kundërshtarë. Dhe ndër të gjithë kundërshtarët, Pirro i Epirit mbetet figura më e mistershme, më e fuqishme dhe — për ne shqiptarët — më e ngarkuar me identitet.
Le të nisim një rikëndvështrim të domosdoshëm: kush ishte Pirro, çfarë na thotë origjina e tij ilire, dhe pse figura e tij ka rëndësi jo vetëm si “armik i Romës”, por si hero i një populli që luftoi për liri shekuj para se fjala “liri” të kodifikohej si e drejtë universale?
I: Mommsen dhe bota që lindi Pirron
Roma si sistem — jo si mrekulli
Mommsen në parathënien e Römische Geschichte e pranon hapur se dy librat e parë — që mbulojnë pesë shekujt e parë të shtetit romak — janë edhe më të vështirët për t’u trajtuar. Ai shkruan se “vështirësitë që i vijnë historianit nga pakufishmëria e kërkimit të burimeve dhe nga mungesa e kontekstit kohor janë të tilla që ai vështirë se kënaq të tjerët, e sigurisht as veten.”
Kjo ndershmëri akademike e Mommsen-it është e çmuar. Ajo na tregon diçka thelbësore: edhe narrativa më e madhe mbi Romën është e cunguar, e ndërtuar mbi boshllëqe. Dhe pikërisht në këto boshllëqe jetojnë figurat si Pirro — figura që Historia romake i ka “lejuar” të ekzistojnë, sepse nuk mund t’i fshinte, por ka bërë çmos t’i rrethojë me kontekst romak.
Kultura dhe arti si armë politike
Një nga argumentet më të mprehta të Mommsen-it — dhe ky është kontributi i tij i papritur për temën tonë — është analiza e tij mbi rolin e kulturës dhe artit në formimin e identiteteve kombëtare. Ai vëren se ndërsa Greqia zhvilloi një poezi kombëtare që “shpërthen kufijtë e komuniteteve qytetare dhe krijon nga fiset një popull, nga popujt një botë”, Latiumi, Etruria dhe Sabelinët e kishin një zhvillim kulturor krejtësisht tjetër.
Mommsen shkruan se arti grek “e transformoi ndjenjën e ngushtë fisnore në vetëdije kombëtare helene dhe këtë në humanizëm.” Por Latiumi, edhe pse kishte elementet e njëjta fillestare, nuk arriti të krijojë një poezi kombëtare. Ky dallim nuk është i vogël: ai shpjegon pse Greqia prodhoi filozofi dhe Roma prodhoi ligj dhe luftë, dhe pse bota iliro-epirote prodhoi Pirron — jo një administrator, por një luftëtar-mbret me vizion.
II: Origjina Ilire — çfarë thotë shkenca
Epiri dhe Iliria — një vazhdimësi etno-kulturore
Sic shkruan Mommsen, “Epirotët trima, Shqiptarët e antikitetit, ishin të lidhur me besnikëri të trashëguar dhe me një entuziazëm të ri pas djaloshit të guximshëm, Pirro ‘Shqiponjës’, siç e quanin ata.” (shih figurën më poshtë)
Pirro (318–272 p.K.) ishte mbret i Epirit, një rajon që shtrihet në territorin e sotëm të Shqipërisë jugore dhe Greqisë veriperëndimore (Çamëri). Pyetja e origjinës — ishte ai grek apo ilir? — është bërë objekt debati jo vetëm akademik, por edhe politik, sidomos pas shekullit XIX kur shtetet-kombe ballkanike filluan të ndërtojnë narrativat e tyre historike.
Pikëpamja akademike bashkëkohore, e mbështetur nga arkeologjia, gjuhësia dhe analiza e burimeve antike, e pozicionon Epirin si një rajon të karakterizuar nga ndërhyrja e fiseve ilire dhe epirote, me Molosët — fisi mbretëror të cilit i përkiste Pirro — si fis me lidhje të forta ilire. Studiuesi Neritan Ceka, arkeologu shqiptar, ka argumentuar bindshëm se kultura materiale e Epirit të veriut tregon vazhdimësi të qartë me traditën ilire.
Burimet antike vetë janë te vakëta, por kjo ambiguitet është dëshmi, jo mohim: “greku” dhe “iliri” nuk ishin kategori reciprokisht ekskluzive në periudhën helenistike (periudhë kohore-jo dominim etnik). Pirro fliste edhe greqisht, sundonte sipas modelit helenistik, por rrënjët e tij fisnore ishin molose-ilire.
Gjuha si provë arkeologjike
Mommsen, në diskutimin e tij mbi zhvillimin gjuhësor në Latiumi, na jep një metodologji: gjuha është dëshmi e kontaktit dhe e identitetit. Ai analizon si fjalë latine u huazuan nga greqishtja — duke u “deformuar barbarisht”, siç thotë ai — si dëshmi e marrëdhënieve të lashta kulturore.
E njëjta metodologji, e aplikuar te ilirishtja dhe epiroshtja, na jep rezultate të ngjashme. Emrat e vendeve, emrat personal të fisit molosas dhe terminologjia fetare e Epirit tregojnë shtresa ilire të pamohueshme. Emri “Epir” vetë (gr. Ἤπειρος, “kontinenti”) ishte emërtim i jashtëm grek për një popull që e quante veten ndryshe.
III: Pirro — strategu, filozofi, heroi
Luftëtari që drodhi Romën
Në vitin 280 p.K., Pirro kaloi në Itali me ftesë të Tarantit, një qytet që e kanë quajtur grek jugor i shqetësuar nga ekspansioni romak. Çfarë pasoi ishte një nga episodet më dramatike të historisë antike:
Bitka e Herakleas (280 p.K.) — Pirro mundi ushtrinë romake, duke i shkaktuar humbje të rënda. Romakët ndeshën për herë të parë elefantët e luftës — 20 kafshë gjigande që i shpërbënë formacionet e tyre. Humbja ishte traumatike.
Bitka e Askulumit (279 p.K.) — Fitore e dytë e Pirros, por me kosto të lartë. Këtu lindi shprehja “fitore pirrike” (Pyrrhic victory) — një fitore që të kushton aq shumë sa bëhet e pakuptimtë. Sipas Plutarkut, Pirro vetë tha: “Nëse fitojmë edhe një betejë të tillë ndaj romakëve, jemi të humbur plotësisht.”
Lufta siciliane (278–275 p.K.) — Pirro kaloi në Sicili për të ndihmuar qytetet greke kundër Kartagjenës, duke treguar vizionin e tij pan-helenistik por edhe strategjik: ai kuptoi se Karthago dhe Roma ishin kërcënimet duale ndaj botës jo-romake.
Pirro si mendimtar strategjik
Ajo që e dallon Pirron nga shumë udhëheqës te tjerë antikë është vetëdija e tij meta-strategjike. Ai nuk luftoi vetëm për territor — ai luftoi për të ndryshuar ekuilibrin e pushtetit në Mesdhe. Kur romakët i dërguan ambasadorin Fabricius Luscinus për të negociuar, Pirro u ofroi atij pasuri të mëdha. Fabricius refuzoi. Pirro u habis — dhe e respektoi.
Kjo anekdotë, e ruajtur nga burimet romake vetë (çuditërisht), tregon diçka: Roma i frikësohej Pirros jo vetëm si luftëtar, por si mendimtar. Ai ishte edhe autor i traktateve mbi artin e luftës dhe i memorieve politike — vepra të cilat Ciceroni dhe Quintiliani i citonin me respekt.
Liria si parim — jo si retorikë
Argumenti yne qendror është ky: Pirro luftoi jo vetëm si mbret, por si mbrojtës i një parimi. Kur u ftua në Itali, ai e bëri të qartë: nuk vinte si pushtues, por si çlirues. Ai e kuptonte pushtetin romak si sistem absorbimi — atë sistem të cilin Mommsen e analizon me admirim, por të cilin popujt e Mesdheut perëndimor e ndjenin si shtypje.
Mommsen vetë, duke analizuar sistemin romak të nënshtrimit, shkruan mbi “pozicionin juridik të të nënshtruarve të Romës” si temë të re shkencore. Kjo terminologji — të nënshtruar — është ajo që Pirro luftoi të pengonte. Qytetet greke të Italisë jugore, Tarantini, Lokrisi, Regiumi — ishin në prag të bëheshin “të nënshtruar”. Pirro ishte zëri i tyre i armatosur. Tarenti (Taranto) Ishte një qytet-shtet i themeluar nga kolonët epirot (Dorianët) në Italinë e Jugut (pjesë e të ashtuquajturës Magna Graecia).
IV: Trashëgimia ilire dhe rëndësia bashkëkohore
Pse na intereson sot?
Mund të pyesë dikush: pse duhet të merret me Pirron një lexues i shekullit XXI? Përgjigja është e thjeshtë dhe e shumëfishtë:
E para, narrativa historike ka pasoja politike. Kur greqizohet Pirro, greqizohen edhe trojet e tij. Kur Pirro pretendohet si “grek” ekskluzivisht nga historiografia greke, apo injorohet si “barbar” nga ajo romake, bëhet një padrejtësi jo vetëm akademike. Popujt e Ballkanit — shqiptarët në radhë të parë — kanë të drejtë mbi trashëgiminë e tyre historike. Pirro, si pasardhës i Molosëve me rrënjë ilire, është pjesë e kësaj trashëgimie. Trojet e molosëve, edhe sot mbahen peng nga shteti grek, përmes ligjit të luftës. Mijëra prona nuk u kthehen popullsise came, por në kundrapeshë kanë ngritur një çështje moderne të 1914-ës, që e kanë quajtur “Vorio Epir”. Një çështje e lidhur me megalomaninë e shtrirjes grabitqare territoriale, duke shfrytëzuar kryesisht mendësinë e turmës nevojtare, dobësinë e sovranitetit të shtetit shqiptar dhe masivisht varfërinë e shqiptarëve.
E dyta, figura e Pirros ofron një model alternativ të pushtetit: jo imperializmi absorbues romak, por aleanca mbrojtëse mes popujve. Modeli i tij — mbret që lë fronin e vet për të mbrojtur të tjerët — është një etikë politike me rëndësi edhe sot.
E treta, Mommsen na mëson diçka thelbësore: historia shkruhet nga fituesit, por materiali i të humburve mbijeton. Ashtu si Mommsen mundi të rindërtojë pesë shekujt e parë romakë nga “fragmente” dhe “burime të cungëta”, edhe ne mund të rindërtojmë Pirron — jo si armik i Romës, por si hero i lirisë.
Mommsen dhe paradoksi i admirimit
Ka një ironi të bukur në faktin se Mommsen — patrioti gjerman, admiruesi i organizimit romak — shkroi veprën mbi të cilën mbështetemi për të kuptuar kundërshtarët e Romës. Ai e admironte Romën, por nuk i fshiu dot kundërshtarët e saj. Sepse historia e vërtetë nuk mund të çlirohet nga kompleksiteti.
Kur Mommsen diskuton kulturat italike — etruskët, sabeliasit, latiasit — ai i rendit me paanësi relative, duke analizuar kontributin e secilit. Por ai pranon edhe kufizimet e burimeve. Kjo modesti akademike, paradoksalisht, na hap hapësirën për të vendosur Pirron dhe botën iliro-epirote në tablonë e plotë — jo si shtojcë, por si aktor kryesor.
Çfarë thotë historia për ne
Mommsen hapi Römische Geschichte me një vërejtje metodologjike të thellë: historia e lashtë nuk na vjen e plotë. Ajo vjen në fragmente, në gjurmë, në emra vendesh dhe formularë ritualesh. Detyra e historianit është t’i bashkojë këto gjurmë me ndershmëri.
Pirro i Epirit na ka lënë gjurmë: emrin e tij në të gjitha gjuhët evropiane si sinonim i sakrificës me kuptim (Pyrrhic), traktatet e tij ushtarake, anekdotat mbi ndershmërinë e tij si armik. Dhe ka lënë, mbi të gjitha, kujtesën e një njeriu që u ngrit të sfidojë jo thjesht ushtrinë romake, por logjikën e dominimit.
Ai dështoi — por dështimi i Pirros e vonoi Romën. E vonoi zgjerimin e saj. Dha kohë. Dhe kjo kohë — ky “dështim” strategjik — është ndoshta trashëgimia e tij më e madhe: dëshmia se Roma mund të dërmohej, se dominimi nuk ishte i pashmangshëm, se liria ia vlente edhe fitorja pirrike gjithashtu.
Për ne, pasardhësit e botës ilire, ky mesazh ka një tingull familiar. Historia vërtetë mund të shkruhet nga fituesit, por materiali i të humburve mbijeton. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca: Römische Geschichte të Theodor Mommsen (Libri I), si dhe literaturë bashkëkohore historike dhe arkeologjike mbi Epirin dhe Ilirinë antike.
