Ndërsa pamfletet e resorteve shumëmiliardëshe mbulojnë ekranet, pesë sitet arkeologjike në zonat e Triportit dhe Portonovës presin nën rërë — mes tyre vendbanimi i parë i Neandertalit në Shqipëri, me datim të saktë shkencor midis 42.900 dhe 38.700 viteve BP. Heshtja e komunitetit akademik shqiptar përballë Ligjit 21/2024 nuk është neutralitet: është bashkëfajësi.
I. Flamingot si mburojë dhe si diversiv
Kur protestat e Majit 2026 shperthyen në bregdetin e Zvërnecit dhe u shtrinë deri në Tiranë në Qershor — duke marrë emrin “Revolucioni i Flamingove” — imazhi qendror i lëvizjes u bëne shpendët rozë që rrezikojnë nga betonimi i lagunës së Nartës. Flamingot janë simbol i fuqishëm, por mbeten simbol i natyrës së dukshme, të fotografueshme. Ajo që nuk kuadrohet nga objektivi i asnjë kamere televizive — ajo që vazhdon të flejë nën dunat e Triportit dhe Portonovës, pa kurrfarë zëri mbrojtës institucional — është një arkivë tjetër, njëlloj e rrezikuar dhe shumë herë më e vjetër: prehistoria jonë e shkruar në shtresa guri, torf dhe poleni, mbi 43.000 vjet e thellë.
Kjo histori ka dy fytyra: njëra shkencore, e dokumentuar rishtaz në faqet e Quaternary Science Reviews, revistës ndërkombëtare të rujatjes kryesore botërore për studimet e Kuaternarit; tjetra juridike dhe etike, e rrënjosur në Ligjin 27/2018 “Për trashëgiminë kulturore dhe muzetë” — ligj që i detyron me forcë shtetit profesionistët e arkeologjisë të ngrenë zërin kur pasuri të tilla rrezikohen.
II. Studimi shkencor: çfarë zbulon Dalani i Vogël
Në dhjetor 2024, një ekip ndërkombëtar i koordinuar nga Këshilli Kombëtar i Kërkimit të Italisë (CNR-IGAG) dhe Departamenti i Studimeve Humanistike të Universitetit të Ferraras, në bashkëpunim me Institutin e Arkeologjisë të Akademisë së Studimeve Shqiptare, publikoi rezultate që çdo arkeolog shqiptar duhej t’i kishte shpallur ngjarje kombëtare: studimi shumë-proxy i sitit Dalani i Vogël (DIV) zbulon një sekuencë që kap 43.000 vitet e fundit, ku Neandertalët kishin zënë një rrafshnaltë fluviale në një mjedis të hapur, të paktën midis 42.900 dhe 38.700 viteve BP (para erës së re).
Nuk bëhet fjalë për hipoteza apo mbetje të izoluara. Sipas Profesor Marco Peresanit, koordinatorit të kërkimit në Universitetin e Ferraras, “rëndësia e Dalanit të Vogël qëndron në faktin se është siti i parë Neandertal në Shqipëri i dokumentuar, datuar dhe studiuar me metoda moderne e multidisiplinore.” Për më tepër, ky sit konfirmon se në Ballkanin jugor, burimet e vazhdueshme ushqimore gjatë momenteve kritike të Pleistocenit mbështetën grupe Neanderalësh në një lloj zone strehimi.
Metodologjia e studimit përjashton çdo dyshim rreth saktësisë së datimit: falë metodës OSL (Lumineshencë e Stimuluar Optikisht), depoziti që mban mjetet e fragmentuara guri u datua mbi 40.000 vjet më parë. Analizat e polenit fosil identifikuan një mjedis fillimisht të karakterizuar nga vegjetacion i hapur, i cili evoluoi drejt stepës në fund të glaciacionit të fundit.
Por vlera e Dalanit nuk mbyllet me prezencën e Neandertalit. Sekuenca e sitit dokumenton gjithashtu mjedise stepike rreth 16.200 ± 600 viteve BP gjatë Heinrich Stadial 1; në fillim të Holocenit, barishtet e prirura ndaj zjarrit u zgjeruan dhe ciklet e lagështisë-thatësisë favorizuan zhvillimin e tokave vertike; ndërkaq, arkeologjia e Neolitit të Hershëm dokumentohet përmes copëzave të qeramikës me zbukurime impresso.
Ky dokument gjeologjik, paleobotanik, paleontologjik dhe arkeologjik — i varur si hapësirat e Triportit-Portonovës — nuk është thjesht “siti i parë Neandertal i Shqipërisë”. Është sekuenca e vetme e njohur gjer sot në vendin tonë që dokumenton të gjitha fazat kryesore të historisë njerëzore — nga Paleoliti i Mesëm, nëpërmjet Pleistocenit të Vonë dhe Holocenit, deri te Neoliti — pa ndërprerje. Është, me fjalë të tjera, arkiva biologjike dhe kulturore më e vjetër e njohur e njerëzimit mbi tokën shqiptare.
III. Pesë site — jo një: gjeografia e rrezikut
Studimi i Universitetit të Ferraras është i qartë sa i takon kuadrit hapësinor. Siti DIV u zgjodh nga një tufë sitesh bregdetare të hapura në veri të qytetit të Vlorës, zona Triporti-Portonovo, pranë fshatit Zvërnec, ku artefaktet litike janë gjetur të lidhura me profile shumështresore të ekspozuara nga erozioni detar. Hulumtimi preliminar ka identifikuar jo një, por pesë site arkeologjike brenda kësaj zone të ngushtë bregdetare — secili me materialet e veta, secili me potencialin e vetë kronologjik. Bashkë, ato formojnë një mozaik të pashoq të prehistorisë së Gadishullit Ballkanik.
Duke pasur parasysh pozicionin gjeografik të Shqipërisë, konteksti kronostratigrafik dhe paleomjedisore i siguruar nga ky studim pritet të hedhë dritë të re mbi kalimin Mezo-Paleoliti i Sipërm dhe dinamikën njerëzore që ndodhi në Evropën JL-Lindore gjatë MIS 3 deri MIS 1.
Kjo do të thotë: ato duna të Triportit nuk janë thjesht tokë bregdetare. Ato janë nyje e rrugëve prehistorike migruese ndërmjet Afrikës, Lindjes së Mesme, Gadishullit Iberik dhe Europës Qendrore — një pikë kyçe biogjografike e periudhës kur Neandertalët po shuheshin dhe Homo sapiensi po mbërrinte.
IV. Ligji 21/2024: betonizimi i trashëgimisë kombëtare me lejen e shtetit
Ndërkohë që shkenca konfirmonte këtë vlerë unike, legjislacioni shqiptar lëvizte në drejtim të kundërt. Zona e Pishë Poro-Nartë, brenda së cilës përfshihet Zvërneci dhe bregdeti i tij, ndryshoi statusin e mbrojtjes fillimisht në vitin 2022, ku kaloi në një kategori më të ulët, ndërsa ndryshimet ligjore të 2024 i dhanë më shumë hapësirë mundësisë së ndërtimeve për turizëm.
Ligji 21/2024 ndryshon thellësisht Ligjin 81/2017 “Për Zonat e Mbrojtura”: ndërsa ligji bazë i vitit 2017 vendoste bllokime thuajse absolute ndaj ndërtimeve, versioni i 2024 lejon projekte infrastrukturore e turistike brenda zonave të mbrojtura, duke ia deleguar vendimmarrjen Këshillit të Ministrave.
Pasojat konkrete tashmë janë materializuar. Projekti i zhvillimit turistik për zonën Zvërnec-Nartë, i lidhur me investitorë ndërkombëtarë dhe Affinity Partners të Jared Kushner, parashikon objekte turizmi luksoz me investim mbi 4 miliardë euro — një nga zhvillimet më të mëdha turistike në Mesdhe.
Dimensioni ndërkombëtar i reagimit ndaj ligjit është ngritur edhe nga organet e larta botërore. IUCN-i, autoriteti kryesor botëror i konservimit, nëpërmjet Mocionit 130 të Kongresit Botëror të Konservimit 2025, i kërkoi Shqipërisë të amendojë Ligjin 21/2024 dhe të rikthejë mbrojtjet — mocioni u miratua me mbështetjen e mbi 98% të anëtarëve, i nisur nga grupi shqiptar PPNEA dhe i bashkë-sponsorizuar nga 14 organizata të 13 vendeve, duke përfshirë BirdLife International dhe EuroNatur. Konventa e Bernës ka kërkuar pezullimin e punimeve dhe Komisioni Europian, në maj 2026, deklaroi se po “monitoronte nga afër” sitin Pishë Poro-Nartë.
Por çfarë mbetet i pazëshëm — pothuajse krejtësisht — nga i gjithë ky debat, janë pesë sitet arkeologjike nën ato duna. Askush nga opinionistët e mjedisit, askush nga politikanët opozitarë, nuk ka ngritur zërin për 43.000 vjet histori njerëzore që mbulohet nën beton.
V. Ligji 27/2018 dhe detyrimi që nuk plotësohet
Nuk është çështje e vullnetit të mirë apo e sensibilitetit personal. Është çështje ligji.
Ligji 27/2018 “Për trashëgiminë kulturore dhe muzetë” — ligji në fuqi — vendos detyrime të qarta profesionale dhe ligjore mbi çdo person fizik apo juridik — dhe veçanërisht mbi profesionistët e sektorit — për të raportuar, dokumentuar dhe mbrojtur trashëgiminë kulturore të rrezikuar. Neni 15 i ligjit sanksionon detyrimin e çdo shtetasi për të njoftuar autoritetet kur gjen, zbulon ose kujton, has/haset nga prania e trashëgimisë kulturore. Neni 50 e avancon këtë detyrim dhe e shtrengon si peshë institucionale mbi arkeologët, studiuesit dhe profesorët.
Kur arkeologë të njohur shqiptarë — studiues që kanë punuar vetë në Vlorë, që kanë bashkëpunuar me ekipet italiane, që kanë lexuar publikimet e Quaternary Science Reviews — zgjedhin heshtjen, pyetja nuk është: “A e dinë?” Ata e dinë. Pyetja e vërtetë, e dhimbshme dhe detyruese, është: “Pse heshtin?”
Heshtja e komunitetit akademik nuk është neutralitet akademik. Ajo është, de facto, dhënie e lejes: lejim pasiv për kategorinë institucionale, lejim pasiv për ndërtim mbi sitet, lejim pasiv për shkatërrimin e arkivës 43.000-vjeçare të njerëzimit mbi tokën shqiptare.
VI. Pellgu i Ballkanit Jugor si strehim: çfarë humbet nëse humbet Dalani
Të kuptojmë peshën historike të asaj që rrezikon.
Gadishulli Ballkanik është rajon kyç biogjografik në Europën Jugore, i cili ka vepruar si strehim “refugjum” për florën dhe faunën e Pleistocenit të Vonë gjatë periudhave të ftohta dhe ka favorizuar mbijetesën e Neandertalëve si dhe migrimin e popullatave të njeriut modern.
Dalani i Vogël nuk është thjesht “siti i parë Neandertal i Shqipërisë”. Ai është, deri sot, dëshmi e vetme e drejtpërdrejtë e datuar që konfirmon praninë njerëzore në bregdetin Adriatik Jugor gjatë kalimit kritik Paleoliti i Mesëm — Paleoliti i Sipërm. Kjo periudhë — midis 45.000 dhe 35.000 viteve BP — është pikërisht kur Neandertalët u shuan dhe Homo sapiensi u shpërnda në Europë. Të kuptojmë se si ndodhi ky tranzicion është njëra nga pyetjet themelore të biologjisë njerëzore dhe antropologjisë evolutive.
Shqipëria, me pozicionin e saj bregdetar dhe gjeografik, kishte mundësinë të bëhej vend reference botërore për këtë fushë. Dalani i Vogël u jepte paleoantropologëve të gjithë botës arsyen për të ardhur, për të gërmuar, për të financuar ekspedita. Kjo nuk do të thotë vetëm prestigj akademik — do të thotë edhe turizëm shkencor, edhe botëkuptim i ri mbi identitetin tonë si popull dhe si specie.
VII. Djepi apo resort: një zgjedhje e pajustifikueshme
Promovuesit e projektit turistik e paraqesin dilemën si të thjeshtë: turizëm ndërkombëtar luksoz me 10.000 vende pune kundrejt “disa gërmave guri”. Ky formulim është jo vetëm i pavlerë — ai është qëllimisht manipulues.
Vendet me arkivat më të pasura prehistorike — Dordogne në Francë, Altamira në Spanjë, Vindija në Kroaci — nuk i shkatërruan sitet arkeologjike për hotele. I kthyen sitet në produkte turizmi kulturor dhe shkencor që gjenerojnë të ardhura shekullore, jo njëherë. Ata kuptuan se arkiva prehistorike nuk është pengesë e turizimit — ajo është turizmi.
Çfarë do të ofrojë Zvërneci me resort 4-miliardësh që nuk e ofron tashmë çdo bregdet Mesdhetar? Plazhe ka kudo. Hotele luksi ka kudo. Por siti i parë Neandertal i dokumentuar i Shqipërisë — i cili shtrihet mbi sekuencën kronostratigrafike të vetme të njohur në vend që dokumenton 43.000 vjet historinë njerëzore pa ndërprerje — ka vetëm këtu. Nëse mbulohet, është i humbur për gjithmonë. Asnjë investim i ardhshëm nuk mund ta rikthejë. Asnjë leje arkeologjike e dhënë pas heqjes së betonit nuk mund ta shpëtojë.
VIII. Çfarë kërkohet: Jo vetëm protestë, por detyrim profesional dhe ligjor
Kjo nuk është thirrje për protestë rrugëve. Kjo është thirrje për zbatimin e ligjit të vendit dhe të detyrimeve profesionale.
Konkretisht, arkeologët dhe profesorët shqiptarë, pavarësisht orientimit politik apo marrëdhënieve institucionale, kanë tani detyrim ligjor sipas Ligjit 27/2018 për të:
1. Paraqitur, individualisht dhe kolektivisht, dokumentacionin e plotë shkencor mbi pesë sitet e Triportit-Portonovës pranë Institutit të Monumenteve të Kulturës (IKTK), duke kërkuar klasifikimin e menjëhershëm si “zona arkeologjike nën mbrojtje”.
2. Kërkuar pezullimin e çdo leje ndërtimi brenda zonës deri pas vlerësimit arkeologjik të plotë sipas procedurave të Vendimit nr. 220/2021 “Për procedurat e hulumtimeve arkeologjike”.
3. Njoftuar Komitetin e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, Komisionin Europian dhe Konventën e Bernës mbi praninë e siteve të datuara kur ndaj tyre zbatohen ndryshime ligjore dhe administrative.
4. Botim në media shqiptare dhe ndërkombëtare te analizave te plota shkencore shqip, duke e çuar çështjen prej faqeve të revistave akademike ndërkombëtare — ku qëndron sot — drejt ndërgjegjes publike kombëtare.
5. Ngritur zërin në Kuvendin e Shqipërisë, nëpërmjet Komisionit për Kulturën, Turizmin dhe Diasporën, ku Ligji 21/2024 po rishikohet.
IX. Letra ulëritëse që nuk është shkruar
Ekipi italian dhe shqiptar i Universitetit të Ferraras, CNR-IGAG dhe Institutit të Arkeologjisë publikuan studimin e tyre në dhjetor 2024. Ata bënë punën e tyre. Ata dhanë dëshminë. Ata e vendosën Dalanin e Vogël në hartën shkencore botërore.
Hulumtimi u krye në bashkëpunim me Departamentin e Prehistorisë të Institutit të Arkeologjisë të Akademisë së Studimeve Shqiptare, me kontribut të rëndësishëm të Profesor Ilir Gjipali dhe Dr. Rudenc Ruka; kërkimet do të vazhdojnë me gërmime arkeologjike të mëtejshme dhe studime të shpellave të Shqipërisë Jugore.
Puna shkencore vazhdon. Por letra publike, thirrja e hapur, zëri institucional — ai dokument, ajo deklaratë, ajo faqe Opinion në revistën shkencore shqiptare — akoma nuk është shkruar. Ata që e kanë dëgjuar prehistorinë duke folur nën dunat e Triportit dhe Portonovës — ata që kanë lexuar studimin, që kanë kuptuar peshën e tij — kanë ende kohë ta shkruajnë.
Shteti, me flamingot e tij zyrtarë dhe resortet me miliarda, nuk do ta shkruajë kurrë. Shkenca, nëse mbetet brenda revistave dhe konferencave, nuk mjafton. Vetëm zëri i bashkuar i komunitetit akademik shqiptar — i arkeologëve, gjeologëve, paleontologëve, historianëve — i ngritur qartë, publikisht, me emra dhe me argumente, mund ta shndërrojë heshtjen pasive bashkëfajsinë në veprim profesional dhe qytetar.
Sepse betoni në këtë rast nuk ndërton por shemb! / Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Artikulli bazohet, ndër të tjera, mbi studimin: Badino F., Ruka R. et al., “Palaeoenvironmental, stratigraphic and geochronological study of the coastal site of Dalani i Vogël (Vlora, Albania): new evidence for late Neanderthal occupation and prehistoric archaeology”, Quaternary Science Reviews 349, 2025, si dhe mbi kuadrin ligjor: Ligji 21/2024 “Për ndryshimin e Ligjit 81/2017 Për Zonat e Mbrojtura” dhe Ligji 27/2018 “Për trashëgiminë kulturore dhe muzetë”.
Quaternary Science Reviews – Sciencedirect konsiderohet gjerësisht një revistë shkencore serioze dhe me reputacion të mirë në fushat e gjeologjisë, paleoklimatologjisë, arkeologjisë mjedisore dhe studimeve të Kuaternarit (periudha e fundit 2.58 milionë vjeçare e historisë së Tokës). Ajo botohet nga Elsevier dhe është një revistë me peer review (artikujt vlerësohen nga ekspertë të fushës para publikimit).
Boton që nga viti 1982 dhe është një nga revistat kryesore ndërkombëtare në studimet e Kuaternarit.
