Në vitin 1879, në Athinë, në shtypin e “Efimerida” të Euripidit Byron, doli nga shtypi një vepër e vogël por tejet domethënëse: “Οι Αλβανοί και το μέλλον αυτών εν τω Ελληνισμώ” — “Shqiptarët dhe e ardhmja e tyre në Hellenizëm”. Autori, Thomás A. Paschidis, filolog dhe drejtor gjimnazi, doktor i Universitetit të Argos-Nauplisë, nuk e dinte se po shkruante diçka që 145 vjet më vonë do të lexohej si dëshmi e pazëvendësueshme historike.
Libri sapo ka rifituar vëmendje në rrjetet sociale dhe qarqet akademike, falë dixhitalizimit te tij. Por cilat janë vërtet pohimet e Paschidisit dhe çfarë peshë historike kanë?
Çfarë thuhet fjalë për fjalë
Teksti grek i Kapitullit të Parë, thotë:
“…κατοικοῦσιν οἱ Ἀλβανοί, ἡ ἀρχαία αὕτη πελασγικὴ καὶ ἡράκλειος φυλή…”
Në shqip: “…banojnë Shqiptarët, këta fisnikë të lashtë pellazgë dhe herakleane…”
Dhe pak rreshta më poshtë, fjalia e nënvizuar me të kuqe në dokument:
“Οἱ Ἀλβανοί θεωροῦνται εἰκότως πατέρες τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς.”
Përkthimi i drejtpërdrejtë: “Shqiptarët konsiderohen me të drejtë etërit e racës/fisit Grek.”
Ky nuk është interpretim. Ky është teksti origjinal, i shkruar nga një autor grek, i botuar në Athinë, në gjuhën greke, para se të lindnin shumica e shteteve moderne ballkanike në formën e tyre të sotme.
Kush ishte Paschidis dhe pse ka rëndësi
Thomas A. Paschidis nuk ishte një figurë periferike. Ai ishte:
- Filolog dhe Gymnasiarch (drejtor gjimnazi) — tituj që në Greqinë e shekullit XIX tregonin autoritet intelektual të lartë
- Doktor i Universitetit — me diplome të dyfishtë
- Autor i botuar nga shtypshkronja kryesore e Athinës së kohës
Vepra i përket serisë “Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελετών” — Biblioteka e Studimeve Historike — siç tregohet në titullin e faqes (numrat 111–112). Kjo nënkupton se libri ishte pjesë e një projekti serioz akademik, jo një pamflet propagandistik.
Teoria Pellazge: Konteksti akademik i shekullit XIX
Për të kuptuar peshën e pohimeve të Paschidisit, duhet kuptuar rryma intelektuale të epokës.
Shekulli XIX ishte shekulli i komparativizmit gjuhësor dhe mitologjisë raciale. Në të gjithë Evropën, historianët dhe filologët po kërkonin origjina të lashta për popujt e ri-sapodalë kombëtarë. Teoria Pellazge — sipas së cilës Pellazgët ishin popullsia parahelenike e Gadishullit Ballkanik — kishte shumë ndjekës.
Studiues si Johann Georg von Hahn (austriak, “Albanesische Studien”, 1854), François Pouqueville (francez) dhe shumë të tjerë kishin argumentuar tashmë lidhjen e Shqiptarëve me Pellazgët. Paschidis e merr si të mirëqenë këtë kuadër dhe shkon edhe më larg: jo vetëm që Shqiptarët janë pasardhës të Pellazgëve, por janë etërit e vetë Greqisë.
Ky pohim, i bërë nga një grek për grekët, ka një peshë të veçantë: nuk mund të akuzohet si propagandë shqiptare.
Çfarë thotë dokumenti për shpërndarjen gjeografike
Paschidis përshkruan me saktësi të habitshme gjeografinë e banimit shqiptar të kohës:
“Në Epirin e sipërm dhe të mesëm, pastaj drejt maleve të Grammorit dhe Akrokeravnive deri te zinxhiri i Pindit dhe gjatë gjithë Ardinos, nga Adriatiku dhe Joni deri te Deti Egje, por edhe në disa ishuj dhe rreth Atikës në grupe por dhe sporadikisht, banojnë Shqiptarët…”
Kjo gjeografi — e cila përfshin zona të sotme të Greqisë, Shqipërisë dhe Maqedonisë — është dëshmi e rëndësishme demografike. Paschidis nuk e shpiku; ai regjistronte realitetin etnik të Ballkanit para proceseve të mëdha të asimilimit të shekullit XX.
Vepra vazhdon me përshkrimin e fqinjësisë shqiptare me Serbët “midis luginave të Prizrenit dhe Ipekut”, me Boshnjakët, Malazezët dhe Bullgarët — një hartë etnike e Ballkanit që sot do të konsiderohej tepër e ndjeshme politikisht për t’u diskutuar hapur.
Pse kjo vepër ishte “problematike” për kohën e saj
Paschidis shkroi këtë libër në një moment delikat: vetëm disa vjet pas Lidhjes së Prizrenit (1878) dhe pikërisht kur Greqia dhe Perandoria Osmane po negocionin kufijtë e ri pas Kongresit të Berlinit. Teza se Shqiptarët janë etërit e Greqisë nuk ishte neutrale politikisht — ajo nënkuptonte lidhje të thella historike midis dy popujve në një periudhë kur interesat shtetërore po i shtynin drejt rivalitetit territorial.
Fakti që libri u botua gjithsesi, në serinë prestigjioze historike, tregon se mendimi akademik grek i asaj periudhe nuk ishte monolitik. Kishte intelektualë grekë që panë lidhjen shqiptaro-greke si origjinë të përbashkët, jo si kërcënim.
Ky libër na mëson disa gjëra të rëndësishme:
Historia e Ballkanit është shumë më e ndërlikuar se narrativat kombëtare moderne. Shekulli XIX i pa grekët dhe shqiptarët si të lidhur rrënjësisht, ndërkohë që politika e shekullit XX i trajtoi si të veçantë apo edhe rivalë.
Burimet primare kanë peshën e tyre të pazëvendësueshme. Paschidis nuk ishte shqiptar, nuk kishte interes propagandistik pro-shqiptar. Shkroi si grek, për një audiencë greke, duke shprehur pikëpamje që sot do të konsideroheshin “heteroortodokse” nga nacionalizmat e ngurtë.
Shuarja dhe censura e historisë nuk i shërben askujt. Debati historik mbi Pellazgët, Shqiptarët dhe Greqinë antike ka qenë i gjallë në akademizmin europian për mbi dy shekuj. Fshehja ose ridimensionimi i tij nuk e bën historinë më të qartë — e bën vetëm më politike.
Ballkani ka qenë gjithmonë hapësirë e përzierjes. Paschidis përshkruan shqiptarë ndërmiks me serbë, fqinj me boshnjakë, afër bullgarëve dhe greko-vllehëve. Kjo është harta reale e Ballkanit — jo harta e kufijve të pastër etnikë që politika moderne kërkon të imponojë mbi historinë.
Dokumenti i Paschidisit nuk është armë politike. Është dëshmi historike — e shkruar me dorëshkrimin e epokës, e botuar me vulën e Athinës, e ruajtur ndër bibliotekat e kohës.
Pyetja nuk është nëse Shqiptarët janë vërtet etërit e Greqisë — kjo është çështje e debatit akademik të vazhdueshëm mbi Pellazgët dhe origjinën e popullsive ballkanike. Pyetja e vërtetë është: pse kaq shumë njerëz kanë frikë ta lexojnë të vërtetën?
Historia nuk ka nevojë të mbrohet nga e vërteta. Ka nevojë të mbrohet vetëm nga ata që e deformojnë — qoftë duke e fshehur, qoftë duke i shtuar fjalë që nuk janë shkruar.
Ky libër ekziston. Është botuar në Athinë. Është shkruar nga një grek. Thotë atë që thotë.
Lexojeni. Studioni. Nxirrni përfundimet tuaja!
Athinë, 1879 — Thomas A. Paschidis — “Shqiptarët dhe e ardhmja e tyre në Hellenizëm”
