Më 27 maj 1999, në kulmin e luftës së Kosovës dhe ndërsa kolonat e refugjatëve shqiptarë mbushnin kufijtë drejt Shqipërisë, Maqedonisë së Veriut dhe Malit të Zi, Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY) shpalli një nga aktakuzat më të rëndësishme të historisë moderne evropiane. Për herë të parë që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore, një kryetar shteti në detyrë — Slobodan Millosheviqi — akuzohej ndërkombëtarisht për krime kundër njerëzimit dhe shkelje të ligjeve të luftës.
Në bankën e të akuzuarve, përkrah Millosheviqit, u vendosën edhe figura të tjera të larta të aparatit shtetëror serb dhe jugosllav: Milan Milutinoviq, Nikola Shainoviq, Dragoljub Ojdaniq dhe Vlajko Stojilkoviq. Vetë struktura e aktakuzës rrëzonte narrativën e Beogradit se dhuna në Kosovë ishte rezultat i “kaosit të luftës” apo i veprimeve të pakontrolluara lokale. Dokumenti i ICTY-së argumentonte qartë ekzistencën e një fushate të organizuar, të koordinuar dhe sistematike të terrorit shtetëror kundër popullsisë shqiptare të Kosovës.
Fotografia ikonike e botuar në shtypin ndërkombëtar, ku një refugjat shqiptar nga Gjakova ecën i rraskapitur pranë kufirit shqiptar me fëmijën në krah, u bë simbol i tragjedisë njerëzore që po ndodhte. Në të njëjtën kohë, artikujt e mediave perëndimore përshkruanin “spastrimin” e Kosovës si një operacion të projektuar me qëllim dëbimin masiv të shqiptarëve. Në raportimet e kohës flitej për djegie sistematike të fshatrave, ekzekutime civile, zhdukje dhe terror të organizuar. Nuk bëhej fjalë për incidente sporadike, por për një strategji të planifikuar shtetërore.
Nga heqja e autonomisë te projekti i spastrimit etnik
Aktakuza e Tribunalit nuk e trajtonte luftën e viteve 1998-1999 si një shpërthim të papritur. Përkundrazi, ajo rindërtonte një proces të gjatë politik që nisi me ngritjen e nacionalizmit serb nën Millosheviqin në fund të viteve ’80. Heqja e autonomisë së Kosovës më 1989 përbënte pikën e kthesës historike.
Dokumenti përshkruan se si Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i kishte garantuar Kosovës kompetenca të gjera politike, administrative dhe kulturore, duke përfshirë kontroll mbi arsimin, policinë dhe gjyqësorin. Por me ardhjen e Millosheviqit në pushtet, ky sistem u çmontua gradualisht përmes presionit politik, propagandës nacionaliste dhe imponimit institucional.
Shqiptarët e Kosovës u përballën me largime masive nga puna, shuarje të institucioneve lokale, dhunë policore dhe represion sistematik. Mjekë, profesorë, gjyqtarë, policë dhe administrata shqiptare u përjashtuan nga strukturat shtetërore. Kjo krijoi një regjim diskriminues që, sipas shumë studiuesve të së drejtës ndërkombëtare dhe historisë së Ballkanit, përbënte fazën paraprake të asaj që më vonë do të shndërrohej në spastrim etnik të organizuar.
Në këtë kuadër, aktakuza përshkruan edhe mënyrën sesi regjimi i Millosheviqit kishte konsoliduar kontrollin mbi Serbinë, ushtrinë, policinë dhe aparatin shtetëror federal, duke ndërtuar një mekanizëm vertikal pushteti. Ky centralizim i dhunshëm krijoi bazën operative për fushatat ushtarake që Serbia kishte zhvilluar më herët në Kroaci dhe Bosnje — modele që do të përsëriteshin në Kosovë.
Fushata e terrorit në Kosovë
Sipas ICTY-së, ofensiva e forcave serbe dhe jugosllave gjatë viteve 1998-1999 u karakterizua nga bombardime të zonave civile shqiptare, djegie sistematike të pronave, plaçkitje, vrasje dhe deportime masive. Tribunalit i interesonte të provonte jo vetëm ekzistencën e krimeve, por edhe zinxhirin komandues dhe karakterin e organizuar të operacionit.
Në aktakuzë përmenden qartë operacionet në Gjakovë, Krushë të Madhe, Krushë të Vogël, Bela Crkva, Izbicë dhe zona të tjera ku u kryen masakra ndaj civilëve shqiptarë. Përshkrimet e dokumentit përkojnë me dëshmitë e refugjatëve, raportet e organizatave ndërkombëtare dhe dokumentimin e gazetarëve të huaj në terren.
Tribunali evidentonte se forcat serbe dhe jugosllave kishin përdorur të njëjtën metodologji të aplikuar më herët në Bosnje dhe Kroaci: bombardim i vendbanimeve, djegie e shtëpive, shkatërrim i objekteve fetare dhe kulturore, terror psikologjik dhe dëbim i popullsisë jo-serbe. Kjo ngjashmëri metodash ishte thelbësore për të argumentuar ekzistencën e një politike shtetërore të spastrimit etnik.
Nga marsi deri në maj 1999, mbi 740 mijë shqiptarë të Kosovës u dëbuan me forcë nga shtëpitë e tyre. Qindra mijëra të tjerë mbetën të zhvendosur brenda territorit të Kosovës. Në shumë raste, civilët shqiptarë detyroheshin të largoheshin nën kërcënimin e armëve, pasi dokumentet e identitetit u konfiskoheshin ose shkatërroheshin — një praktikë që synonte fshirjen administrative të pranisë së tyre.
Përgjegjësia politike dhe juridike
Rëndësia historike e aktakuzës së 27 majit 1999 qëndronte pikërisht në faktin se ajo individualizonte përgjegjësinë penale në nivelet më të larta të shtetit. ICTY argumentonte se krimet nuk ishin rezultat i “elementëve të pakontrolluar”, por pjesë e një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale të udhëhequr nga strukturat politike, ushtarake dhe policore të Beogradit.
Millosheviqi akuzohej si figura qendrore politike dhe komandante supreme de facto e aparatit shtetëror. Dragoljub Ojdaniq përfaqësonte zinxhirin ushtarak, ndërsa Vlajko Stojilkoviqi kontrollonte aparatin policor serb. Nikola Shainoviqi kishte rol kyç në koordinimin politik dhe operacional të krizës së Kosovës, duke shërbyer si ndërlidhës i drejtpërdrejtë i Millosheviqit.
Edhe pse Millosheviqi vdiq në vitin 2006 para shpalljes së vendimit përfundimtar, shumë prej bashkëpunëtorëve të tij u dënuan nga Tribunali i Hagës. Këto vendime krijuan një korpus juridik dhe historik që dokumenton natyrën sistematike të krimeve të kryera në Kosovë.
Mohimi si vazhdimësi politike
Një nga dimensionet më shqetësuese të periudhës pas luftës mbetet mohimi institucional i krimeve nga Serbia. Pavarësisht dokumentacionit voluminoz të Tribunalit, dëshmive të mbledhura, varrezave masive të zbuluara në territorin serb dhe vendimeve gjyqësore ndërkombëtare, establishmenti politik serb vazhdon të shmangë përgjegjësinë morale dhe historike.
Në diskursin publik serb, figura të dënuara për krime lufte shpesh glorifikohen si “mbrojtës kombëtarë”, ndërsa narrativat revisioniste përpiqen të relativizojnë ose mohojnë karakterin sistematik të dhunës në Kosovë. Ky fenomen nuk përbën vetëm problem historiografik; ai minon vetë themelet e pajtimit rajonal dhe drejtësisë tranzicionale në Ballkan.
Në studimet bashkëkohore mbi kujtesën kolektive dhe drejtësinë ndërkombëtare, mohimi konsiderohet shpesh si faza e fundit e krimit masiv. Kur shteti refuzon të pranojë faktet historike, plagët sociale mbeten të hapura dhe viktimat përjetojnë një formë të dytë të dhunës — atë të fshirjes së vuajtjes së tyre nga memoria publike.
E vërteta historike dhe memoria e Kosovës
Sot, 27 vjet pas aktakuzës së ICTY-së, rëndësia e saj mbetet e jashtëzakonshme. Ajo nuk ishte vetëm një procedurë juridike kundër disa individëve; ishte një moment kur drejtësia ndërkombëtare artikuloi publikisht përgjegjësinë shtetërore për një fushatë terrori dhe spastrimi etnik në zemër të Evropës së fund shekullit XX.
Dokumentet e Tribunalit, dëshmitë e të mbijetuarve, raportimet e mediave ndërkombëtare dhe varrezat masive të zbuluara ndër vite përbëjnë tashmë një arkiv historik të pakontestueshëm. Këto prova nuk mund të zhbëhen nga propaganda politike apo revisionizmi nacionalist.
Kosova mbart ende plagët e asaj periudhe: mijëra të vrarë, mijëra të zhdukur, komunitete të shkatërruara dhe trauma të trashëguara brez pas brezi. Por krahas dhimbjes mbetet edhe memoria historike.
E vërteta nuk mund të fshihet.
Dëshmitë ekzistojnë.
Arkivat flasin.
Historia është dokumentuar.
Dhe Kosova nuk harron. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
