Gjysma e dytë e shekullit të 19-të në Ballkan përfaqëson një periudhë të stuhishme ku “Çështja Lindore” nuk po vizatonte vetëm kufijtë e rinj gjeopolitikë të një perandorie në rënie, por po plazmonte edhe narrativat nacionaliste të shteteve të reja ballkanike. Në këtë kontekst, dokumentet e epokës ofrojnë një dritare magjepsëse se si fqinjët i shihnin shqiptarët – shpesh jo si një komb më vete, por si një element për t’u përthithur në projektet e tyre shtet-formuese.
Një shembull parësor i kësaj qasjeje është traktati “Mbi Çështjen Lindore” (ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΥ ΖΗΤΗΜΑΤΟΣ) i autorit grek Dimitrios Ainianos (Δ. Αινιάνος), botuar në vitin 1876. Përmes një analize të tekstit të tij dhe ballafaqimit me dëshmi të tjera historike e hartografike, mund të kuptojmë qartë mekanizmat e propagandës asimiluese të kohës dhe kontrastin e saj me realitetin e pamohueshëm historik.
Teza e “shkrirjes”: Shqiptarët si “Grekë të vërtetë”
Në fragmentin e shkëputur nga vepra e Ainianos e vitit 1876, gjejmë thelbin e një doktrine që do të ushqente qarqet nacionaliste greke për dekada. Autori formulon dy teza kryesore që synojnë tjetërsimin e identitetit shqiptar:
- Miti i njëjtësisë racore nga antikiteti: Ainianos shkruan hapur se “Ekziston edhe raca Shqiptare, por kjo që nga kohërat e lashta konsiderohej si një dhe e njëjta racë me atë Greke…”. Kjo qasje fshin çdo trajektore të pavarur historike, kulturore apo gjuhësore të shqiptarëve (pasardhës të ilirëve), duke i reduktuar ata në një nëndegë të trungut helen.
- Asimilimi si “fat i pashmangshëm”: Më tej, autori shpreh bindjen e tij se raca shqiptare “do të ndjekë me kënaqësi atë Greke, deri në shkrirje (συγχώνευσις)”. Përdorimi i termit “shkrirje” tregon qartë projektin politik të asimilimit të plotë.
Një element thelbësor në argumentimin e Ainianos është edhe trajtimi i çështjes fetare. Ai pretendon se shqiptarët myslimanë (të cilët ai i quan “otomanë” në atë kontekst) e kanë përqafuar muhamedanizmin “nga interesi dhe jo nga ndjenja fetare”. Për rrjedhojë, ai parashikon se me ndryshimin e rrethanave politike, ata do ta braktisnin fenë islame. Edhe pse konvertimet në Ballkan shpesh kishin baza pragmatike, Ainianos e përdor këtë argument jo për të kuptuar tolerancën apo kompleksitetin fetar shqiptar, por për të justifikuar se as feja nuk do të ishte pengesë për helenizimin e tyre të plotë.
Siç theksohet edhe në shënimet bashkëngjitur tekstit të tij: Autori i konsideron shqiptarët, myslimanë dhe të krishterë, “grekë të vërtetë” (γνήσιους Έλληνες).
Imazhi etnografik: Tipari shqiptar
Përballë teorive asimiluese të zyrës, realiteti etnografik paraqiste një tablo krejt tjetër. Imazhi i ilustruar nga E. Ronjat, (foto me poshte) bazuar në një fotografi të epokës, paraqet “Tipin Shqiptar – Alexandros Slavros”.
Në këtë gravurë, tiparet e identitetit shqiptar janë të dallueshme dhe të pangaterrueshme. Veshja tradicionale me fustanellë, armatimi i rëndë dhe qëndrimi krenar, përfaqësojnë elemente të një kulture materiale dhe ushtarake që perëndimorët e njihnin specifikisht si shqiptare. Ndonëse elemente si fustanella u adaptuan dhe u përdorën gjerësisht edhe gjatë Revolucionit te 1821 (shpesh pikërisht nga arvanitët dhe suliotët), në sytë e vëzhguesve të huaj, ky “tip” përfaqësonte një entitet etnik të veçantë dhe jo një zgjatim të thjeshtë të Greqisë moderne, ashtu siç pretendonte Ainianos. Shqipraret perjetuan ate qe do te titullohej “Albania’s Golgotha” per te sqaruar vuajtjet historike që ky popull ka kaluar për të ruajtur pikërisht këtë identitet.
Gjeografia historike kundër revizionizmit të shek. 19-të
Për të rrëzuar pretendimin se Shqipëria dhe shqiptarët ishin një shpikje e vonë apo thjesht një nocion pa kufij të qartë gjeografikë deri në vitin 1876, mjafton të shohim burimet hartografike të shekujve të mëparshëm.
Harta e Giovanni Francesco Camocio, e printuar në Venecia në vitin 1571 (plot tre shekuj para librit të Ainianos), ofron një dëshmi absolute. Aty tregohet Durrësi, i mbishkruar qartë si: “DURAZZO ANTIQUAMENTE DETTA EPIDAMNA CITTA NELLA PROVINCIA DI ALBANIA” (Durrësi, i quajtur në lashtësi Epidamn, qytet në Provincën e Shqipërisë).
Venecianët, si fuqia detare dhe tregtare më pragmatike e kohës, e njihnin dhe e regjistronin administrativisht dhe gjeografikisht “Shqipërinë” si një krahinë/provincë me identitet të qartë territorial. Kjo hartë zhvlerëson tërësisht retorikën e shekullit të 19-të që synonte ta trajtonte gjeografinë shqiptare thjesht si “Epir” ose një tokë pa zot të destinuar për t’u gëlltitur nga fqinjët.
Traktati i D. Ainianos i vitit 1876 është një dokument me vlerë të vërtetë historike, jo sepse s’tregon të vërtetën historike mbi shqiptarët, por sepse zbulon anatominë e mendimit nacionalist ekspansionist të asaj kohe. Ai dëshmon se si elitat politike dhe intelektuale të Ballkanit tentuan të përdorin “argumente” historike për të justifikuar gllabërimin e territoreve dhe asimilimin e popujve fqinjë.
Megjithatë, siç tregon qartë etnografia vizuale (portreti i luftëtarit shqiptar) dhe hartografia e hershme perëndimore (harta e Durrësit e 1571), “shkrirja” e dëshiruar nga Ainianos nuk kishte gjasa të ndodhte. Shqiptarët zotëronin një histori, një gjeografi dhe një identitet kulturor tepër të rrënjosur për t’u fshirë nga traktatet e Çështjes Lindore. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
