Nga një perspektivë e re akademike, rrënjët e formësimit të Spartës së lashtë shtrihen drejt veriut, duke ngritur pyetje thelbësore mbi lidhjet e hershme etimologjike dhe gjeografike me Ilirinë.
Në studimet e historisë së lashtë, pak emra gëzojnë autoritetin e Paul Cartledge. I lindur në Londër në vitin 1947 dhe Profesor Emeritus i Kulturës Greke (A. G. Leventis) në Universitetin e Kembrixhit, ai njihet botërisht si një nga ekspertët më me ndikim mbi Spartën, Lakoninë dhe migrimin e Dorëve. Ai ka arritur të kombinojë saktësinë e hekurt shkencore me një stil të qartë, duke formësuar kuptimin modern të botës antike.
Një nga veprat e tij më themelore, Sparta and Lakonia: A Regional History 1300–362 BC (e dëshmuar nga kopertina arkivore bashkëngjitur), shërben si një pikë referimi e padiskutueshme. Pikërisht brenda faqeve të këtij studimi shterrues, Cartledge hedh dritë mbi një element sa befasues aq edhe thelbësor: pikënisjen e popullsive që do të themelonin Spartën dhe lidhjen e tyre me rajonin e Ilirisë.
Gjeografia e Migrimit: Nga Rajoni Iliro-Epirot drejt Peloponezit
Sipas faqes 93 të veprës së tij, analiza e Cartledge fokusohet te Dorët, popullsia që marshoi drejt jugut për të themeluar Spartën. Ai thekson se tre fiset dorike – Hylleis, Dymanes dhe Pamphyloi – ekzistenca e të cilave në Spartë dëshmohet drejtpërdrejt nga poeti Tyrtaios, bashkuan forcat përpara se të nisnin marshimin e tyre të gjatë.
Zbulimi më intrigues që sjell Cartledge është përcaktimi i origjinës së tyre gjeografike para migrimit. Ai shkruan:
“Pika më e mundshme e origjinës së tyre të menjëhershme është rajoni Iliro-Epirot i Greqisë veriperëndimore, i cili në pjesën më të madhe kishte mbetur i paprekur nga qytetërimi mikenas.”
Autori thekson “rajoni Iliro-Epirot i Greqisë veriperëndimore”, si një pozicion gjeografik, duke ju referuar koncepteve modern toponimike dhe gjeografike, pasi ne antikitet (në këtë periudhë konkrete) nociotet kufitare, shtetërore, apo vetë emri Greqi nuk shfaqet askund dhe nuk nënkupton apo përfaqëson asgjë. Dallimi mes fiseve dhe kulturave ilire, epirote dhe maqedone nga ajo helene është qartësuar që në tekstet antike të Strabonit dhe Tukididit.
Kjo e dhënë gjeografike tregon se djepi i formësimit të këtyre fiseve luftarake ishte një zonë kufitare, e ashpër dhe e palidhur me elitat e epokës mikenase, një fakt që shpjegon edhe natyrën unike ushtarake që Dorët (dhe më vonë Spartanët) sollën në Peloponez.
Lidhja etimologjike: Fisi Hylleis dhe Illyria
Detaji më provokues në rrafshin e gjuhësisë historike, të cilin Cartledge e trajton me seriozitet akademik, është lidhja e mundshme mes emërtimit të fiseve spartane dhe vetë Ilirisë.
Ai thekson prerë:
“Disa kanë parë një lidhje etimologjike midis emrave Hylleis dhe Illyria.”
Edhe pse si studiues i kujdesshëm ai lë të hapur mundësinë që Dorët të jenë shtyrë ose bashkuar me popuj që vinin nga “ende më në veri”, përmendja e kësaj lidhjeje etimologjike nuk është rastësore. Fisi Hylleis (Hylejtë) ishte fisnikëria prijëse e Dorëve. Fakti që emri i tyre mund të ndajë një rrënjë të përbashkët me Illyria (Ilirinë) sugjeron jo vetëm një afërsi gjeografike para migrimit, por një ndërthurje të mundshme etno-gjuhësore ose huazim kulturor në epokën e Bronzit të Vonë.
Rrugëtimi drejt Jugut dhe Teatri Ballkanik
Pasi lanë rajonin Iliro-Epirot, Cartledge rindërton rrugën e tyre të mundshme gjeografike bazuar në provat qeramike: ata lëvizën në jug përmes Aetolisë, kaluan Gjirin e Korintit (një kalim i përkujtuar nga festivali Karneia në Spartë me varka model), dhe vazhduan përmes Peloponezit perëndimor deri sa u vendosën në luginën e lumit Eurotas.
Lidhja historike dhe gjeopolitike midis botës ilire dhe asaj spartane nuk përfundoi me këtë migrim të hershëm. Siç ilustrohet në hartën e ndërhyrjes së Dionisit në Greqinë kontinentale rreth vitit 385 p.K., rajonet e Ilirisë, Epirut dhe Spartës mbetën të ndërlidhura në një teatër kompleks luftërash dhe aleancash. Harta tregon ushtrinë ilire të udhëhequr nga Bardhyli (shigjetat e kuqe) dhe ushtrinë spartane të Agesilaus-it (shigjetat e zeza) që manovrojnë në të njëjtin aks veriperëndim-jug, pikërisht në territoret nga ku paraardhësit dorikë të spartanëve kishin nisur rrugëtimin e tyre shekuj më parë. Kjo hartë nuk është thjesht gjeografi; është një dëshmi vizuale se si rrugët e lashta të migrimit mbetën rrugë thelbësore të fushatave ushtarake dhe kontakteve kulturore.
Vepra e Paul Cartledge na fton të rishikojmë kufijtë shpesh të ngurtë që historiografia tradicionale ka vendosur midis Greqisë antike dhe fqinjëve të saj veriorë. Duke vendosur rajonin Iliro-Epirot si “djepin” e menjëhershëm të fiseve dorike që krijuan Spartën dhe duke pranuar lidhjen etimologjike mes Hylleis dhe Illyria, Cartledge ofron një panoramë akademike ku popujt e Ballkanit antik nuk ishin entitete të izoluara, por pjesë e një rrjeti të gjerë, kompleks dhe thellësisht të ndërlidhur.
