Në fillim të gjithçkaje ishte mjegulla, dhe brenda saj, si disa gjigantë të gurtë që lëvizin rëndë nëpër ndërgjegjen e Ballkanit, shfaqen ata: Pellazgët. Nuk ka në kronikat e vjetra të Mesdheut një emër që të jetë aq i ngarkuar me peshën e heshtjes dhe, njëkohësisht, me zhurmën e debateve që nuk njohin paqe. Ata janë “Hija e Parë”, populli që dëshmoi lindjen e dritës mbi Egje, përpara se kjo dritë të pagëzohej si helene.
Për shekuj me radhë, ky emër nuk u trajtua si një fakt prej kocke e mishi, por si një lëndë prej dëshire dhe ankthi. Historiografitë ballkanike, të etura për rrënjë që zbresin gjer në tmerrin e zanafillës, i morën pellazgët dhe i kthyen në flamuj, në mburoja, e nganjëherë në thika ideologjike. Ata nuk janë më thjesht një objekt i ftohtë studimi nën dritën e llambës shkencore; ata janë bërë një lloj tjetër realiteti, që jeton më shumë në thonjëzat e miteve kombëtare sesa në qetësinë e stratigrafisë arkeologjike. Të kërkosh sot pellazgët do të thotë të hysh në një labirint ku shkenca dhe legjenda kanë shkëmbyer maskat aq shpesh, saqë është vështirë të dallosh se ku mbaron e vërteta e dheut dhe ku fillon ethet e njeriut.
***
Në historiografinë romantike shqiptare të shekujve XIX–XX, pellazgët u identifikuan shpesh si paraardhësit e drejtpërdrejtë të shqiptarëve dhe si substrati më i hershëm i qytetërimit ballkanik. Kjo tezë u mbështet nga disa rilindas arbëreshë dhe autorë arvanitas, të cilët përpiqeshin të ndërtonin një vazhdimësi historike sa më të lashtë për kombin shqiptar. Megjithatë, në planin akademik, kjo teori nuk arriti të fitojë konsensus të gjerë, kryesisht për shkak të mungesës së provave të qarta gjuhësore dhe arkeologjike.
Në fakt, vetë problemi pellazgjik mbetet një nga nyjet më të ndërlikuara të historiografisë së Mesdheut antik. Studiues të ndryshëm kanë ngritur mbi shtatëmbëdhjetë teori mbi identitetin e tyre: disa i konsiderojnë pellazgët një popull konkret historik; të tjerë mendojnë se termi “pellazg” ishte një emërtim i përgjithshëm që helenet përdornin për popullsitë parahelenike të Egjeut; ndërsa një pjesë e studiuesve modernë e kanë konsideruar vetë termin si një konstruksion mitologjik të autorëve të lashtë.
Pellazgët në burimet antike
Autorët klasikë helenë i përmendin pellazgët si popullsi shumë të hershme të Greqisë dhe të Egjeut. Herodoti i përshkruan si banorë të disa krahinave të Greqisë para dominimit helen, ndërsa Homeri i vendos në kontekstin e Luftës së Trojës, duke përmendur pellazgët e Larissës si aleatë të trojanëve. Straboni dhe Dionisi i Halikarnasit i lidhin me popullsi të shpërndara në Egje, në Thesali dhe në brigjet e Azisë së Vogël.
Megjithatë, këto dëshmi nuk krijojnë një tablo të qartë etnike. Përkundrazi, ato dëshmojnë se “pellazgët” ishin më tepër një kujtim kolektiv i një bote paragreke sesa një identitet i përcaktuar mirë. Kjo është arsyeja pse shumica e studiuesve bashkëkohorë tregohen të kujdesshëm ndaj përpjekjeve për t’i identifikuar pellazgët me një komb modern.
Teoria e Siamakis: pellazgët si popullsi hamitike mesdhetare
Një nga interpretimet më të pazakonta dhe më polemike është ai i studiuesit grek Konstantinos Siamakis, i paraqitur në librin To Alfavito. Siamakis përpiqet të ndërtojë një teori të gjerë etnologjike dhe gjuhësore mbi pellazgët, duke i lidhur ata me popullsi të Mesdheut lindor dhe me një substrat paraindoevropian me origjinë afrikane ose hamitike.
Sipas tij, emra si “Pellazgë”, “Filistinë”, “Pelasgi”, “Falisci” apo “Felsina” ruajnë një bazë të përbashkët fonetike me bashkëtingëlloret P-L-S/F-L-S. Ai sugjeron se këto popullsi kishin afërsi kulturore e fetare dhe përbënin mbetje të një qytetërimi të lashtë mesdhetar të lidhur me deltën e Nilit.
Në këtë interpretim, pellazgët nuk ishin indoevropianë, por pjesë e një bote më të hershme mesdhetare, e karakterizuar nga kultet orgjiastike, adhurimi falik dhe organizime priftërore. Kjo teori përpiqet të shpjegojë edhe praninë e elementeve joindoevropiane në kulturën dhe fenë e helenëve të hershem.
Megjithatë, shumica e historianëve dhe gjuhëtarëve modernë e konsiderojnë këtë hipotezë spekulative. Problemi kryesor qëndron në faktin se ngjashmëritë fonetike midis emrave nuk përbëjnë provë të mjaftueshme historike apo gjuhësore. Në studimet moderne të etnogjenezës, lidhje të tilla kërkojnë mbështetje nga dokumente, arkeologji, antropologji fizike dhe analiza të krahasuara gjuhësore, gjë që mungon në këtë rast.
Dyndjet indoevropiane dhe formimi i botës greke
Një nga aspektet më interesante të teorisë së Siamakis është përshkrimi i dyndjeve të hershme greke drejt jugut të Ballkanit. Ai i konsideron grekët pjesë të botës indoevropiane, me origjinë nga hapësira danubiane dhe me lëvizje drejt jugut përgjatë luginave të Moravës dhe Vardarit.
Kjo ide, ndonëse e interpretuar ndryshe nga Siamakis, përputhet pjesërisht me teoritë moderne mbi migrimet indoevropiane. Shumë studiues pranojnë se folësit e hershëm të greqishtes hynë në Ballkan gjatë mijëvjeçarit të dytë p.K., duke u përzier me popullsi më të hershme të Egjeut.
Në këtë kuptim, qytetërimi helen nuk lindi në vakum. Ai ishte rezultat i ndërthurjes midis popullsive paragreke të Egjeut dhe valëve të reja indoevropiane që sollën gjuhën greke. Kjo shpjegon edhe faktin se gjuha greke përmban një numër të konsiderueshëm fjalësh me origjinë të panjohur, të cilat studiuesit i konsiderojnë mbetje të substratit parahelenik.
Qytetërimi minoik dhe rënia e botës pellazgjike
Në rrëfimin e Siamakis, pellazgët arrijnë kulmin e tyre politik me qytetërimin minoan të Kretës. Ai e interpreton shtetin e Minosit si vazhdim të botës pellazgjike dhe si një fuqi detare që kontrollonte Egjeun, brigjet e Azisë së Vogël dhe madje zona të largëta të Mesdheut.
Sot, arkeologjia pranon se qytetërimi minoan i Kretes ishte një nga kulturat më të zhvilluara të epokës së bronzit, me rrjete të fuqishme tregtare dhe ndikim të madh në Egje. Megjithatë, lidhja e drejtpërdrejtë midis minoasve dhe pellazgëve mbetet hipotetike.
Shpërthimi vullkanik i Santorini, i lidhur me ishullin antik Thira, konsiderohet një nga faktorët që dobësoi botën minoike. Pas kësaj periudhe, në Egje shfaqet dominimi i kulturës mikenase, e lidhur me grekët akej.
Luftërat tebaike dhe Lufta e Trojës
Një pjesë veçanërisht interesante e teorisë së Siamakis është interpretimi i Luftës së Trojës si pjesë e një procesi më të gjerë pushtimesh akeike në Egje dhe në Azinë e Vogël. Ai dallon dy luftëra trojane dhe i lidh ato me zgjerimin gradual të grekëve drejt lindjes.
Në historiografinë moderne, ekziston konsensus se pas miteve homerike mund të fshihen konflikte reale të epokës së bronzit të vonë. Zbulimet arkeologjike të Heinrich Schliemann në Troja treguan se qyteti ka kaluar disa faza shkatërrimi gjatë mijëvjeçarit të dytë p.K. Megjithatë, lidhja e saktë midis këtyre shkatërrimeve dhe rrëfimeve homerike mbetet objekt debati.
Po kështu, interpretimi i luftërave tebaike si konflikte kundër fenikasve është kryesisht spekulativ. Burimet klasike nuk e mbështesin drejtpërdrejt këtë tezë, megjithëse ndikimi fenikas në Egje gjatë epokës së bronzit dhe hekurit është i dokumentuar.
Dorët dhe transformimi i Greqisë
Një moment vendimtar në historinë e Greqisë së lashtë ishte ajo që tradita e quajti “dyndja dorike”. Sipas Siamakis, dorianët përfaqësonin një valë të re qe Siamakis e konsideroi greke që zbriti nga zonat malore dhe pushtoi Peloponezin e Egjeun.
Në historiografinë moderne, vetë koncepti i “invazionit dorik” është rishikuar ndjeshëm. Disa studiues besojnë se nuk bëhej fjalë për një pushtim të vetëm ushtarak, por për një proces gradual migrimesh, krizash politike dhe transformimesh shoqërore që çuan në rrëzimin e botës mikenase rreth shekullit XII p.K.
Megjithatë, është e qartë se pas kësaj periudhe bota greke ndryshoi rrënjësisht. U zhduk sistemi i pallateve mikenase, u shfaqën dialektet dorike dhe filloi një periudhë tranzicioni që do të çonte më vonë në lindjen e polis-it klasik grek.
Mathieu Aref si oponencë mbi teorinë Pellazge
Mathieu Aref i konsideron pellazgët si popullsinë më të hershme të Ballkanit dhe paraardhësit kryesorë të qytetërimit parahelen. Sipas tij, historiografia moderne dhe gjuhësia indo-europiane kanë neglizhuar ose fshehur rolin e Pellazgëve në formimin e kulturës greke, duke mos marrë parasysh dëshmitë e autorëve antikë si Homer, Herodotus dhe Thucydides. Aref argumenton se Pellazgët lidhen etno-kulturorisht me ilirët, thrakët, trojanët, etruskët dhe shqiptarët e sotëm, ndërsa gjuha shqipe – veçanërisht dialekti gegë – ruan elemente të rëndësishme të substratit të lashtë pellazg. Ai kundërshton teorinë tradicionale indo-europiane, duke e quajtur atë një konstrukt teorik që anashkalon vazhdimësinë historike dhe gjuhësore të popullsive të Ballkanit.
Në aspektin arkeologjik dhe antropologjik, teksti thekson vazhdimësinë kulturore të trojeve shqiptare që nga periudha paleolitike dhe neolitike, duke përmendur vendbanime, tumula dhe kultura materiale të zbuluara në Maliq, Prespë, Ohër dhe zona të tjera të Shqipërisë e Ballkanit. Aref interpreton emrin “Pellazg” si të lidhur me “njerëzit e shpellave”, duke e mbështetur këtë tezë në mitologjinë e Zeusit dhe në traditat e lashta pellazge. Sipas tij, shumë elemente të mitologjisë, toponimisë dhe kulturës së Greqisë së lashtë janë trashëgimi pellazge të përvetësuara nga helenët e mëvonshëm. Autori argumenton gjithashtu se alfabeti i quajtur “fenikas” kishte në origjinë bazë pellazge dhe se tradita gojore e Pellazgëve mbijetoi përmes shqiptarëve. Në përfundim, ai e paraqet popullin shqiptar si një nga vazhdimësit më të drejtpërdrejtë të botës së lashtë pellazgo-ilire.
Pellazgët midis historisë dhe mitit kombëtar
Çështja pellazgjike mbetet ende sot një temë e ndjeshme në Ballkan. Për disa rryma nacionaliste, pellazgët shërbejnë si provë e autoktonisë absolute dhe e lashtësisë së kombeve moderne. Por qasja akademike kërkon dallim të qartë midis mitit identitar dhe historisë së dokumentuar.
Në këtë aspekt, vlera e teorive si ajo e Siamakis nuk qëndron domosdoshmërisht në saktësinë e tyre përfundimtare, por në faktin se ato pasqyrojnë përpjekjet për të kuptuar një epokë tepër të errët të historisë mesdhetare, ku mungesa e dokumenteve krijon hapësirë për interpretime të shumta.
Sot, shumica e studiuesve pranojnë disa pika themelore:
- Para formimit të botës greke ekzistonin popullsi të ndryshme parahelenike në Egje.
- Grekët e hershëm ishin pjesë e migrimeve indoevropiane drejt Ballkanit jugor.
- Qytetërimi grek klasik u formua nga ndërthurja e elementeve vendase me kulturat indoevropiane.
- Termi “pellazg” në burimet antike nuk identifikon domosdoshmërisht një komb të vetëm homogjen.
Në fund, pellazgët mbeten një nga simbolet më intriguese të mjegullës së lashtësisë ballkanike: një emër që endet midis historisë, mitologjisë dhe nevojës moderne për rrënjë të lashta.
Referenca:
- Herodoti, Historiae.
- Homeri, Iliada.
- Straboni, Geographica.
- Dionisi i Halikarnasit, Roman Antiquities.
- Thukididi, Historia e Luftës së Peloponezit.
- Moses I. Finley, The Early Greeks.
- Martin Bernal, Black Athena.
- John Chadwick, The Decipherment of Linear B.
- Heinrich Schliemann, Ilios: The City and Country of the Trojans.
- Michael Ventris, studime mbi Linearin B.
- Konstantinos Siamakis, To Alfavito, Selanik, 1988.
- Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica
- Fernand Braudel, Les mémoires de la Méditerranée
- Karl Otfried Müller, Prolegomena zu einer wissenschaftlichen Mythologie
- Eugène Pittard, Les peuples des Balkans
- Jacques de Morgan, L’Humanité préhistorique
- Mathieu Aref, Mikenët – Pellazgët: Greqia ose zgjidhja e një enigme, 2008
- Mathieu Aref, Pellazgët: Pararendës të qytetërimit Greko- Romak, 2021
