Nga një vështrim akademik mbi dokumentet e vitit 1877
Epokat e krizës nuk janë vetëm çaste të përplasjes së interesave politike, por edhe momente në të cilat vetë arsyeja europiane përpiqet të kategorizojë popujt, hapësirat dhe identitetet e tyre brenda një rendi të ri historik. Në trazirat Lindore të shekullit XIX, kur Ballkani po bëhej objekt i një rikonceptimi gjeopolitik nga fuqitë e mëdha të Europës, hartografia nuk mbeti thjesht instrument i matjes së territorit, por u shndërrua në një formë të gjykimit historik mbi kombet. Në këtë kontekst, veprat e Edward Stanford paraqiten si dëshmi të një përpjekjeje për të sistemuar, sipas frymës së dijes së kohës, përkatësitë etnike dhe marrëdhëniet kulturore të popujve ballkanikë. Le të shqyrtojë kritikisht mënyrën se si Stanford-i konceptoi shqiptarët, raportin e tyre me botën helene dhe ndarjet e tyre të brendshme fisnore, jo vetëm si çështje të përshkrimit etnografik, por si pjesë të një vizioni më të gjerë europian mbi identitetin, historinë dhe legjitimitetin kulturor të kombeve.
Origjina Pelasgjike: Shqiptarët si “aborigjenët” e Ilirikut
Pika nisëse e Stanford-it është sa e guximshme, aq edhe specifike për kohën: ai i cilëson shqiptarët (ose Skipetars/Arnaouts) si pasardhës të drejtpërdrejtë dhe përfaqësues të “aborigjenëve të lashtë Pelasgjikë të Ilirikut”. Stanford shkon më tej, duke argumentuar se shqiptarët janë, në thelb, “grekë në gjendjen e tyre origjinale dhe elementare”.
Ky qëndrim mbështetet mbi filologjinë krahasuese të epokës, e cila, sipas Stanford-it, tregonte se dialekti shqip nuk ishte gjë tjetër veçse një formë tjetër e gjuhës helene. Ai citon autorë si Leake, Hahn dhe Xylander për të përforcuar tezën se afria mes shqipes dhe greqishtes është shumë më e madhe se ajo mes keltishtes dhe anglishtes.
Etimologjia dhe Identiteti: Nga “Arvanitët” te “Shkipetarët”
Dokumentet e Stanford-it ofrojnë një shpjegim të detajuar mbi emërtimet e kombit shqiptar:
- Arvanitë, Arbërorë: Ai shënon se ky term, i përdorur fillimisht nga historianët bizantinë (si Ana Komnena), mbetet emërtimi më i përhapur në Greqi.
- Arnaout: Stanford e cilëson këtë si një korruptim turk të termit “Arbanit”.
- Shkipetari: Bazuar në qytetin dardan të Scoupi-t dhe rrënjët që nënkuptojnë “shkëmb” ose “mal”, ai arrin në përfundimin se Schkipetari është analog me termin “Malsor” (Highlander).
Dikotomia Gegë dhe Toskë: Dorët dhe Jonët e modernitetit
Një nga pjesët më interesante të analizës së Stanford-it është krahasimi i dy degëve kryesore të shqiptarëve me fiset e lashta greke. Ai vëren se lumi Shkumbin (Scumbi) shërben si kufi natyror:
- Gegët (Veriu): Të shtrirë nga malet e Malit të Zi deri në Shkumbin, Stanford i krahason ata me Dorët e lashtë, duke i përshkruar si njerëz me temperament të palëkundur, seriozë dhe të qëndrueshëm.
- Toskët (Jugu): Të shtrirë në Epir, ata krahasohen me Jonët. Stanford i përshkruan si “të gjallë, gazmorë dhe të mprehtë”, por shton një shënim kritik duke i quajtur “të pabesueshëm” në krahasim me gegët.
Feja dhe sinkretizmi: “Deizmi i thjeshtë” i shqiptarëve
Stanford trajton me interes të veçantë raportin e shqiptarëve me fenë, veçanërisht te muslimanët. Duke cituar Henri Mathieu, ai vëren se shqiptarët muslimanë shpesh janë më armiqësorë ndaj turqve sesa vëllezërit e tyre të krishterë. Feja e tyre përshkruhet si një “deizëm i thjeshtë”, i përzier me praktika të krishtera. Sipas dokumentit, “ata betohen më shpesh për emrin e Krishtit sesa për atë të Muhametit”, një dukuri që tregonte për një identitet kombëtar që prevalonte mbi dogmën fetare.
Roli në Revolucionin Grek dhe migrimet
Stanford i jep një peshë të jashtëzakonshme elementit shqiptar në pavarësinë e Greqisë. Ai liston heronj si Boçari, Xhavella, Miauli, dhe Tombazi, si figura me origjinë të pastër shqiptarë (Arvanitë). Sipas tij, fise si Suliotët (nga dega e Çamëve) dhe Himariotët (nga dega e Labëve) ishin shtylla kurrizore e luftërave kundër Ali Pashës dhe më vonë kundër Portës së Lartë.
Dokumentet përmendin edhe kolonitë shqiptare në Kalabri dhe Sicili (Arbëreshët), të cilat sipas llogaritjeve të Hahn dhe Bundelli në atë kohë, numëronin rreth 86,000 shpirtra që ende ruanin idiomën e tyre të veçantë.
Harta dhe shënimet e Edward Stanford të vitit 1877 pasqyrojnë një periudhë kur etnogjeneza e Ballkanit shihej përmes thjerrëzës së antikitetit klasik. Edhe pse teza e tij për shqiptarët si “grekë elementarë” mund të debatohet sot në rrafshin politik, në rrafshin akademik ajo dëshmon për njohjen e shqiptarëve si populli autokton më i vjetër i rajonit, me një kulturë dhe forcë ushtarake që përcaktoi fatet e fqinjëve të tyre. Stanford i portretizon shqiptarët jo si një element të huaj, por si “Caledonia e Greqisë” (sipas Lord Byron), një popull malësorësh sypatrembur që mbrojtën identitetin e tyre përmes shekujve të pushtimit. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referencat kryesore:
- Edward Stanford, “An Ethnological Map of European Turkey and Greece”, 1877.
- Citime nga: Lord Byron, Henri Mathieu, J.G. von Hahn, dhe S.S. Wilson.
