Një debat i vjetër me jehonë moderne
Historia e Epirit mbetet një nga nyjet më të debatueshme të historiografisë ballkanike. Midis pretendimeve nacionaliste dhe analizave shkencore, ky rajon është kthyer në një fushë ku historia shpesh përdoret si instrument politik. Botimi “Epirus: 4000 Years of Greek History and Civilization” i studiuesit M. B. Sakellariou (Athinë, 1997), i mbështetur nga Akademia e Athinës, përfaqëson një përpjekje të strukturuar për të afirmuar vazhdimësinë helene në Epir që nga lashtësia.
Megjithatë, një analizë kritike e burimeve historike dhe arkeologjike, si dhe e metodologjisë së përdorur, tregon se një pjesë e mirë e këtyre përfundimeve mbështeten mbi interpretime të diskutueshme, shpesh të motivuara nga premisa nacionaliste të shekullit XIX.
Bashkëjetesa shqiptaro-greke: një realitet para-nacional
Shqiptarët dhe grekët, si pasardhës të ilirëve dhe helenëve të lashtë, kanë jetuar për mijëra vjet në afërsi gjeografike. Për pjesën më të madhe të historisë, kufijtë etnikë nuk kanë qenë të përcaktuar qartë. Kjo lidhet drejtpërdrejt me faktin se këto popullsi kanë qenë pjesë e perandorive shumëetnike si ajo Romake, “Bizantine”-Roma e Lindjes dhe Osmane.
Në këtë kontekst, rajone si Epiri (i njohur nga shqiptarët edhe si Çamëria) karakterizoheshin nga bashkëjetesë dhe ndërthurje popullsish. Për shekuj me radhë, nuk evidentohet ndonjë konflikt i theksuar etnik midis këtyre komuniteteve—një fakt që bie ndesh me narrativat nacionaliste të mëvonshme.
Nga bashkëjetesa në pretendime territoriale
Situata ndryshoi rrënjësisht me krijimin e shteteve kombëtare në Ballkan gjatë shekullit XIX. Ideologjitë nacionaliste sollën me vete pretendime territoriale të bazuara në interpretime historike selektive.
Në këtë klimë, qarqe politike dhe akademike greke filluan të artikulojnë pretendime për aneksimin e Epirit dhe pjesëve të Shqipërisë së Jugut, duke u përpjekur t’i mbështesin këto pretendime me argumente historike. Botimi i Sakellariou-t përfaqëson kulmin e kësaj qasjeje: një përpjekje për të ndërtuar një narrativë të vazhdueshme helene prej 4000 vitesh në Epir.
Problemi metodologjik: historia në funksion të ideologjisë
Një nga problemet kryesore të kësaj vepre është interpretimi i historisë përmes një prizmi nacionalist. Që nga themelimi i shtetit modern grek, historiografia greke është ndikuar nga dy rryma ideologjike:
- kultura klasike e Greqisë së lashtë (liberale dhe qytetare)
- trashëgimia bizantine (dogmatike dhe teokratike)
Këto dy tradita shpesh janë përdorur për të ndërtuar një identitet të vazhdueshëm helen, pavarësisht kontradiktave të brendshme midis tyre.
Rasti i N. G. L. Hammond: një qasje selektive
Një element i veçantë i botimit është përfshirja e historianit britanik N. G. L. Hammond, i cili trajton periudhën e lashtë të Epirit. Në vend që të ofrojë një analizë të balancuar, ai paraqet një interpretim që shpesh shkon edhe më tej se vetë historianët grekë në afirmimin e karakterit helen të Epirit.
Qasja e tij është problematike për disa arsye:
- refuzimi për të marrë në konsideratë evidencën ilire
- përqendrimi ekskluziv në elemente të mundshme helene
- përdorimi i supozimeve në vend të provave të mirëfillta
Kjo qasje selektive bie ndesh me parimet bazë të kërkimit shkencor.
Parahistoria e Epirit: një territor pa identitet të përcaktuar
Evidencat arkeologjike tregojnë se popullsia e hershme e rajonit ishte kryesisht nomade dhe baritore gjatë Paleolitit dhe Neolitit. Në këtë fazë:
- nuk mund të përcaktohet etnia e popullsive
- nuk ka dëshmi për identitete të qarta helene apo ilire
Vetëm pas vendosjes së jetës sedentare, rreth 6000 vjet më parë, fillojnë të shfaqen forma të organizimit shoqëror që mund të lidhen me zhvillimin e qytetërimeve.
Pellazgët: popullsia më e hershme e dokumentuar
Burimet antike janë të qarta në një pikë: Epiri banohej fillimisht nga pellazgët.
- Homer përmend Dodonën si qendër pellazgjike
- Strabo e konsideron Dodonën të ndërtuar nga pellazgët
- Herodotus thekson se grekët morën elemente fetare nga pellazgët
- Thucydides i quan epirotët “barbarë” (jo-grekë)
Këto dëshmi sugjerojnë qartë se:
- pellazgët nuk identifikoheshin me grekët
- Epiri nuk konsiderohej pjesë e botës helene në kuptimin klasik
Dodona: qendër shpirtërore jo-helene
Orakulli i Dodonës është një nga institucionet më të vjetra fetare në Ballkan. Burimet antike e lidhin atë me pellazgët dhe jo me grekët.
Madje, Strabo thekson se banorët përreth Dodonës ishin “barbarë”, pra jo-grekë. Kjo bie ndesh drejtpërdrejt me pretendimet moderne që e paraqesin Dodonën si institucion ekskluzivisht grek që nga fillimi.
Shtrembërimi i konceptit të pellazgëve
Një nga shtyllat e interpretimit të Hammond është identifikimi i pellazgëve me helenët. Kjo tezë është problematike sepse:
- bie ndesh me burimet antike
- krijon një vazhdimësi artificiale helene
- eliminon ekzistencën e popullsive para-helene
Në këtë mënyrë, historia riformulohet për të mbështetur një narrativë të paracaktuar.
Lëvizjet indo-evropiane dhe Epiri
Migrimet indo-evropiane në Ballkan nuk mund të përdoren si provë për identitet helen në Epir. Vetë N. G. L. Hammond pranon se:
- gjuha e popullsive mund të ketë qenë ilire ose greke
- nuk ka siguri për përkatësinë etnike
Megjithatë, ai përfundon në mënyrë të njëanshme se këto popullsi ishin greqishtfolëse—një përfundim që nuk mbështetet nga evidenca te mjaftueshme.
Epiri në burimet klasike: një hapësirë “jashtë” botës greke
Autorët antikë shpesh e vendosin Epirin në periferi të botës helene:
- epirotët konsiderohen “barbarë”
- organizimi i tyre është fisnor, jo qytet-shtet
- gjuha dhe zakonet dallojnë nga ato greke
Edhe kur ndikimet helene janë të pranishme, ato interpretohen si rezultat i kontaktit kulturor, jo si dëshmi e identitetit etnik.
Historia midis shkencës dhe politikës
Pretendimi për “4000 vjet histori greke” në Epir është një konstruksion historiografik që nuk qëndron mbi baza të forta shkencore. Ai mbështetet në:
- identifikime të pasakta (pellazgë = grekë)
- interpretime selektive të burimeve
- injorim të evidencës kundërshtuese
Historia e Epirit është shumë më komplekse: ajo është histori e ndërthurjes së popullsive, kulturave dhe ndikimeve të ndryshme. Çdo përpjekje për ta reduktuar atë në një identitet të vetëm është jo vetëm e pasaktë, por edhe e rrezikshme nga pikëpamja shkencore.
Në fund, siç dëshmojnë vetë burimet antike, Epiri nuk ishte një hapësirë e pastër etnike, por një zonë kufitare ku qytetërimet takoheshin, përplaseshin dhe ndërthureshin—një realitet që historiografia moderne duhet ta reflektojë me ndershmëri dhe rigorozitet.
Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca:
- Epirus: 4000 Years of Greek History and Civilization, Athinë: Ekdotike Athinon, 1997.
- Kristo Frashëri, materiale dhe analiza mbi historinë e Epirit, Akademia e Shkencave e Shqipërisë.
- N. G. L. Hammond, kontributet në veprën Epirus: 4000 Years of Greek History and Civilization dhe studime të tjera mbi historinë e Ballkanit të lashtë.
- The Oxford Companion to Classical Civilization, Oxford University Press, 2014.
- Herodotus, Histories, shek. V p.e.s.
- Thucydides, History of the Peloponnesian War, shek. V p.e.s.
- Strabo, Geographica, Libri V (dhe libra të tjerë relevantë për Epirin), shek. I p.e.s. – I e.s.
- Homer, Iliad, Libri XVI (referenca për Dodonën dhe pellazgët).
- Plutarch, Pyrrhus, shek. I–II e.s.
- Hesiod, fragmente dhe referenca mbi Dodonën dhe pellazgët.
- Virgil, Aeneid, Libri II (referenca e famshme: “Timeo Danaos et dona ferentes”).
- ΜΕΓΑΛΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ, vëll. XII, zëri mbi Epirin.
- Skymnus of Chios, fragmente mbi Epirin dhe Dodonën (shek. III–II p.e.s.).
