Marrëdhënia midis gjuhës shqipe dhe asaj helene po merr një vëmendje të shtuar, duke sfiduar narrativat e vjetruara dhe duke ofruar një perspektivë më të qartë mbi zanafillën e popujve të Ballkanit. Një nga kontributet më interesante në këtë fushë mbetet vepra e studiuesit Dimitrios P. Kremos, “Mikri Grammatiki tis Alvanikis Glossas” (Gramatikë e shkurtër e gjuhës shqipe), botuar në Athinë në vitin 1987, e cila hedh dritë mbi lidhjet e pazgjidhshme gjuhësore dhe etnike midis dy popujve.
Shqipja: Vazhdimësia e drejtpërdrejtë e Ilirishtes
Sipas dokumenteve të ofruara dhe studimit të Kremos, shqipja e sotme nuk është thjesht një gjuhë fqinje, por konsiderohet si vazhdimësi e drejtpërdrejtë dhe evolucion i ilirishtes së lashtë. Ajo karakterizohet si një gjuhë e strukturuar dhe e vetëplotësuar, e cila, pavarësisht huazimeve të pashmangshme gjatë shekujve, ka ruajtur strukturën e saj autentike për më shumë se 3,000 vjet.
Në këtë kuadër, shqipja shfaqet si “motra e vetme” e gjuhës helene. Kremos argumenton se në epokën e vonë të neolitit (rreth vitit 3000 p.e.s.), ilirishtja, thrakishtja, frigjishtja dhe helenishtja (së bashku me mesapishten dhe gjuhët e tjera të Italisë) nuk ishin gjuhë krejtësisht të ndara, por më tepër dialekte të së njëjtës gjuhë.
Vertetimi shkencor modern: Nga filologjia te gjenetika
Përtej analizave klasike, shkenca moderne ka sjellë prova të pakontestueshme që përforcojnë këto teza. Një artikull i fundit shkencor i botuar në revistën prestigjioze Science, i udhëhequr nga Heggarty et al., ka përdorur metoda të sofistikuara të gjuhësisë kompjuterike për të studiuar origjinën e gjuhëve indo-evropiane. Përmes një baze të dhënash prej 161 gjuhësh (moderne dhe historike), studimi konfirmon se shqipja, së bashku me armenishten dhe helenishten, përbën një nga degët më të vjetra dhe më origjinale që fliten ende sot.
Ky hulumtim propozon një “model hibrid” për origjinën indo-evropiane, duke sugjeruar një shfaqje të këtyre gjuhëve rreth 8,000 vjet më parë me pikënisje në jug të Kaukazit. Ky model pajton provat aktuale gjuhësore me ato të ADN-së antike, duke treguar se popullsia shqiptare është autoktone dhe ka një vazhdimësi të paktën 6,000-vjeçare në këto troje. Gjetjet tregojnë se si gjuha ashtu edhe populli shqiptar nuk janë “të ardhur”, por një shtyllë qendrore e zhvillimit njerëzor në Euroazi, duke përforcuar kështu teorinë e “motrës së vetme” të helenishtes përmes një saktësie laboratorike.
Ngjashmëritë strukturore dhe arkaizmat
Një nga pikat më të forta të argumentit akademik është prania e elementeve arkaike që shqipja ka ruajtur falë izolimit të saj gjeografik dhe historik. Këto veçori ngjasojnë habitshëm me strukturat e gjuhës helene të lashtë:
- Vendosja e përcaktorit pas emrit: Një strukturë që gjendet në formë arkaike edhe në helenishten e lashtë (p.sh. emrat si Ache-loos).
- Shembujt konkretë: Kremos citon shprehje si “mali i thatë” apo “vaj guri” (për naftën), duke i lidhur ato me struktura paralele në proto-helenishten.
- Nyja e prapavendosur: Një tjetër veçori që e lidh shqipen me gjuhët e tjera ballkanike (si rumanishtja apo bullgarishtja), por që e ka origjinën në elemente shumë më të vjetra se ndarjet aktuale kombëtare.
Lidhja etnike dhe racore: Arvanitët si urë lidhëse
Artikulli i Kremos dhe dokumentet shoqëruese theksojnë se grekët dhe shqiptarët nuk janë të lidhur vetëm përmes gjuhës, por edhe përmes një vazhdimësie racore dhe etnike. Autori bën thirrje për një rizgjim të vetëdijes historike, veçanërisht për Arvanitët, duke i nxitur ata të hulumtojnë origjinën e tyre dhe të mos bien pre e propagandave që synojnë të tjetërsojnë historinë e tyre.
Nga epoka e Gjergj Kastriotit Skënderbeut dhe Suliotëve, e deri te luftërat e përbashkëta gjatë viteve 1940-44, lidhjet vëllazërore midis dy popujve janë vulosur me gjak dhe bashkëpunim kulturor. Suliotët dhe Arvanitët shërbejnë si dëshmia e gjallë e kësaj simbioze ballkanike, ku kufijtë gjuhësorë shpesh shkrihen në një trashëgimi të përbashkët.
Në mbyllje, studimi i Kremos është një ftesë për të “trokitur” në dyert e historisë së vërtetë dhe për të denoncuar falsifikimet që kanë tentuar të mjegullojnë origjinën e përbashkët të popujve të Ballkanit. Për studiuesit e sotëm, kjo qasje ofron një terren të pasur për të eksploruar më tej vazhdimësinë Pelasgo-Ilire dhe ndikimin e saj në formësimin e identiteteve moderne.
Është koha që historiografia t’u kthehet burimeve parësore dhe të pranojë se shqipja, kjo gjuhë “panarkaja” (shumë e lashtë), mbetet dëshmitarja e fundit e gjallë e një bote ku Iliria dhe Helada flisnin të njëjtën gjuhë shpirtërore.
