“Arvanitia e Gegërisë, Toskërisë, Labërisë dhe Çamërisë ishte shpirti dhe mitra e helenizmit të mirëfilltë dhe të papërzier.” — V. Z. Molossos
Ndër emrat më interesant e që vlen të përmenden në faqet e historisë ballkanike të shekullit të 19-të, është emri i Zoto Mollosit, Vasileios Zotos Molossos (nga Droviani i Epirit) i cili qëndron si një dëshmi unike e një vizioni që tejkalonte kufijtë e ngushtë nacionalistë të kohës. Përmes veprave të tij monumentale, si “Epirotikai Meletai” (Studimet Epirote) dhe “Dromologion” (Udhëpërshkrimi), Molossi nuk paraqitet thjesht si një udhëtar apo historian, por si një “mister” i gjallë i botës pellazgjike, i cili shihte te shqiptarët dhe grekët dy degë të të njëjtit trung antik.
Kontinuiteti pellazgjik: Nga Kosova në Kretë
Për Molossin, gjeografia e qytetërimit nuk përcaktohej nga kufijtë politikë të lëkundshëm, por nga “gjaku dhe shpirti” pellazgjik. Ai argumentonte me bindje se kufijtë e shqiptarëve dhe grekëve pellazgë nisin nga Gegëria (Kosova dhe Shqipëria e Veriut), kalojnë përmes Maqedonisë dhe Epirit, dhe përfundojnë në Kretë.
Në vizionin e tij, Gegëria nuk ishte një rajon periferik, por “vija e parë dhe kryesore e mbrojtjes” për të gjithë botën heleno-pellazgjike. Ai i konsideronte shqiptarët si rojet e përjetshme të këtij qytetërimi, duke i thirrur qeveritë greke të kohës të ndërtonin një strategji kombëtare që integronte këtë element “më të pastër pellazgjik”.
Triumvirati i Epirit: Bashkimi mbi fetë dhe rajonet
Një dokument kyç që ilustron këtë vizion është dedikimi i tij ndaj “Triumviratit të ndëruar të Epirotëve tanë” (shih Imazhin). Këtu, Molossi bashkon tre figura që përfaqësojnë unitetin që ai synonte:
- Mehmet Hakif Pasha Efendi: Një pasardhës i Gegërisë, mysliman, Kryetar i Gjykatës së Lartë në Stamboll.
- Spyridon Milias: Gjeneral “grek” me origjinë nga Himara (degë e Labëve).
- Christaki Zografos: Toskë nga origjina, bamirës i madh.
Ky triumvirat dëshmon se për Molossin, “Epirot” ishte një term gjithëpërfshirës që nuk njihte dallime mes myslimanit dhe të krishterit, as mes Gegës, Toskës apo Grekut, për sa kohë që ata ndanin mendësinë e paprekur fisnore pellazgjike.
Identifikimet etnonimike: Shqiptarët si pasardhës të heronjve antikë
Molossi përdor një metodologji kërkimore ku mitologjia shkrihet me etnografinë moderne. Ai bën identifikime të guximshme që sot mbartin një peshë të madhe akademike:
- Liapët si Lapithët: Ai i identifikon vazhdimisht banorët e Himarës dhe Labërisë me fisin antik të Lapithëve (Lapithes). Duke i quajtur ata “Lapithët e Himarës”, ai afirmon se ky popull është i njëjti që ka populluar trojet që nga lashtësia.
- Mirditorët si Mirmidonët: Ai gjen lidhje etimologjike dhe karakteriale mes Mirditorëve të Shqipërisë së Veriut dhe luftëtarëve legjendarë të Akilit.
- Malësorët si Molossët: Për Molossin, origjina e Piros së Epirit dhe mbretërve Molossë nuk duhet kërkuar tjetërkund veçse te “Malësorët” e veriut shqiptar, duke cituar edhe faktin historik se Piroja gjeti strehë te ilirët e veriut (Taulantët) gjatë fëmijërisë së tij.
“Arvanitia e Gegërisë, Toskërisë, Lapërisë dhe Çamërisë ishte shpirti dhe mitra e helenizmit të mirëfilltë dhe të papërzier.” — V. Z. Molossos
Vizioni për shtetin Greko-Shqiptar
Zoto Mollosi nuk ishte thjesht një teoricien, por një vizionar i një formacioni politik: Shtetit Greko-Shqiptar. Ai besonte se ky shtet do të ishte shprehja e fuqisë së pastër të shpirtit stërgjyshor. Ai e shihte arsimimin (siç duket në thirrjet e tij poetike në Imazhin 7) si mjetin e vetëm për të zgjuar këta “bij të Molossëve, Kaonëve dhe Thesprotëve” nga errësira e padijes.
Gjenetika e emrave: Lidhjet etimologjike të Molossit midis antikitetit dhe arbërisë
Zoto Mollosi operonte me bindjen se gjuha shqipe (apo dialektet e saj) ruante çelësin për të zbërthyer emërtimet e vjetra të Epirit dhe Ilirisë. Për të, transformimet fonetike ndiqnin një logjikë historike që bashkonte veriun dhe jugun në një tërësi etnike.
Lapithët dhe Liapët-Labët: Nga mitologjia në Labëri
Lidhja më e fortë që Molossi insiston në veprën e tij është ajo midis fisit antik të Lapithëve (një fis legjendar pellazg i njohur për luftën kundër Centaurëve) dhe Liapëve (banorët e Labërisë së sotme).
- Identifikimi: Ai shprehet qartë: “Kur themi Lapithët e Himarës, nënkuptojmë Labët”.
- Gjuha “Lapithike”: Molossi e quan dialektin e Labërisë si “gjuha lapithike”, duke e konsideruar atë si një formë arkaike të të folurës që i ka rezistuar kohës. Për të, Himariotët janë shqiptarë të mirëfilltë të fisit Lab, duke hedhur poshtë çdo tentativë për t’i ndarë ata artificialisht nga trungu i tyre etnik.
Mirmidonët dhe Mirditët: Epoka e akilit në veriun shqiptar
Një tjetër kolonë e rëndësishme e punës së tij është identifikimi i Mirmidonëve të famshëm të Akilit me Mirditët e Shqipërisë së Veriut.
- Etimologjia popullore: Molossi mbështetet në ngjashmërinë tingullore (Mirmidon – Mirditë) dhe në karakterin luftarak, autonominë dhe besnikërinë e pamposhtur të Mirditorëve, cilësi këto që i përshkruan si trashëgimi direkte të luftëtarëve të Luftës së Trojës.
- Vanguardia e Helenizmit: Ai e konsideron Mirditën dhe Gegërinë si shtyllën dhe pararojën e helenizmit (në kuptimin pellazgjik), duke parë tek ata “konservuesit” e shpirtit të vjetër luftarak që dikur tronditi botën antike.
Malësorët dhe molossët: Etimologjia e “Njerëzve të Malit”
Për vetë origjinën e tij, Molossi bën një lidhje gjeniale gjeo-etimologjike. Ai argumenton se emri i mbretërve Molossë dhe i fisit të tyre rrjedh nga rrënja që sot gjejmë te fjala Malësor (nga fjala “Mal”).
- Teza: Sipas tij, Molossët antikë ishin “Malësorët” e kohës, banorë të zonave të larta të Epirit. Ai shton se kjo lidhje vërtetohet nga fakti se Piroja i Epirit, kur u rrezikua në fëmijëri, gjeti strehë pikërisht te të afërmit e tij “Malisorë” (Taulantët) në Ilirinë e Veriut.
- Për Molossin, nuk ka dallim mes një Malësori të Shkodrës dhe një pasardhësi të mbretërve Molossë; ata janë i njëjti popull që ka ndryshuar vetëm nuancat e emërtimit gjatë shekujve.
Thyamis dhe Çamëria: Lumi si përcaktues etnik
Molossi shpjegon se emërtimi i Çamëve dhe Çamërisë vjen drejtpërdrejt nga lumi antik Thyamis (Kallama).
- Kalimi Fonetik: Ai ndjek rrugëtimin gjuhësor Thyamis – Thyam – Çam.
- Gjuha “Thyamike”: Ai i referohet dialektit çam si “gjuha thyamike”, duke e vendosur këtë popullsi si pasardhëse legjitime të fiseve që popullonin brigjet e këtij lumi në antikitet, pa asnjë ndërprerje etnike.
“Plekesia”: Institucioni Pellazg i pleqësisë
Përtej emrave të fiseve, Molossi vëren se edhe strukturat politike shqiptare janë kopje besnike të atyre antike.
- Pleqësia (Plekesia): Ai identifikon “Pleqësinë” e komuniteteve shqiptare dhe këshillin e udhëheqësve të Farit në Sul me Senatin e vjetër pellazg. Për Molossin, kjo formë vetëqeverisjeje, ku autoriteti buron nga “të moçmit” (të vjetërit), është prova institucionale se psiqika shqiptare ka mbetur e paprekur nga modelet e huaja bizantine apo otomane.
Rëndësia strategjike e këtyre lidhjeve
Pse Molossi këmbëngulte në këto etimologji? Qëllimi i tij nuk ishte thjesht akademik, por politik dhe kombëtar.
- Uniteti: Duke vërtetuar se Mirditorët janë Mirmidonë dhe Labët janë Lapithë, ai anulonte ndasitë veri-jug.
- Mbrojtja ndaj Asimilimit: Ai u tregonte grekëve se shqiptarët nuk janë “të huaj”, por “vëllezërit e tyre më të pastër”, dhe u tregonte shqiptarëve se madhështia e tyre e vjetër fshihet në emrat që ata mbajnë çdo ditë.
- Vizioni Greko-Shqiptar: Këto lidhje shërbenin si baza “shkencore” për të kërkuar një aleancë të pathyeshme mes dy popujve, duke i parë ata si dy mushkëritë e të njëjtit organizëm pellazgjik.
“Molossi nuk i dallon Shqiptarët-Skepitari (Shqiptarët e sotëm) nga Arvanitasit, pasi ata janë i njëjti popull. Ai shpjegon se ‘Alban’ është thjesht një përkthim verbal i Grekëve dhe Latinëve për ‘Arvanit’.”
Arkëmorti shpirtëror i një populli
Vasileios Zotos Molossos mbetet deri më sot një “Arkë shpirtërore” për shqiptarët dhe grekët. Vepra e tij është një thirrje për të kuptuar se rrënjët tona janë të gërshetuara aq thellë, saqë çdo përpjekje për t’i ndarë dëmton vetë trungun e qytetërimit ballkanik. Ai na kujton se përpara se të ishim ndarë nga fetë apo politikat moderne, ishim të bashkuar nga “Plekesia” (pleqësia/senati), nga tradita e farit dhe nga gjaku pellazg që vlon njësoj nga malet e veriut Dardan deri në brigjet e Kretës.
Bibliografi dhe referenca;
- Zotos Molossos, V. D. (1875). Ἠπειρωτικαὶ Μελέται: Δρομολόγιον τῆς Ἑλληνικῆς Χερσονήσου (Studime Epirote: Udhëpërshkrimi i Gadishullit Grek). Vëllimi I-IV. Athinë: Tipografia e “K. Antoniadi”.
Shënim:* Ky është burimi kryesor ku autori shtjellon topografinë e Arvanitisë dhe lidhjet etimologjike mes fiseve antike dhe moderne.
- Zotos Molossos, V. D. (1878). Δρομολόγion τῆς Ἑλληνικῆς Χερσονήσου: Ἀρχαιολογικόν, Ἱστορικόν, Γεωγραφικόν, Στρατιωτικόν, Στατιστικόν καὶ Ἐμπορικόν (Udhëpërshkrimi i Gadishullit Grek: Arkeologjik, Historik, Gjeografik, Ushtarak, Statistikor dhe Tregtar). Athinë: Shtypshkronja Kombëtare.
- Zotos Molossos, V. D. (1887). Ἠπειρωτικὸν Λεύκωμα (Albumi Epirot). Athinë.
- Zotos Molossos, V. D. (1884). Ἱστορία τῆς Ἠπείρου: Ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων μέχρι τῶν καθ’ ἡμᾶς (Historia e Epirit: Nga kohët e lashta deri në ditët tona).
- Koliopoulos, J. S. (1987). Brigands with a Cause: Brigandage and Irredentism in Modern Greece (1821-1912). Oxford: Clarendon Press. (Për kontekstin e lëvizjeve guerile ku mori pjesë Molossi).
- Liakos, A. (1994). The Construction of National Time: The Making of the Modern Greek Historical Imagination. (Për mënyrën se si intelektualët si Molossi rikonstruktuan lidhjen me Pellazgët).
- Schmitt, O. J. (2012). Die Albaner: Eine Geschichte zwischen Orient und Okzident. München: C.H. Beck. (Për analizën e terminologjisë Arvanit/Alban dhe identitetit rajonal në shek. XIX).
- Bakalopoulos, A. E. (1988). Historia e Helenizmit Modern. Selanik. (Për rolin e figurave epirote në formësimin e ideologjisë shtetërore helene).
