Në historinë e Ballkanit antik pak figura kanë zgjuar aq shumë interes sa mbreti i Epirit, Pirro. Strategu i famshëm që sfidoi fuqinë e Republikës së Romës dhe që i dha historisë shprehjen e njohur “fitore pirrike”, është një figurë që në vetvete përmbledh kompleksitetin etnik dhe politik të botës ballkanike të shekujve IV–III p.e.s.
Megjithatë, përtej legjendës ushtarake, figura e Pirros lidhet edhe me një debat historiografik shumë më të gjerë: natyrën etnike dhe kulturore të Epirit. Për shumë shekuj kjo zonë është konsideruar pjesë e një bote të veçantë ballkanike, shpesh e dalluar nga bota greke klasike. Vetëm pas fillimit të shekullit XX, dhe sidomos pas vitit 1912, çështja e përkatësisë historike të Epirit filloi të marrë dimensione të forta politike.
Burimet antike, studimet moderne dhe dokumentet e humanizmit europian tregojnë një panoramë shumë më të ndërlikuar: Epiri ishte një hapësirë kufitare, e lidhur ngushtë me botën ilire, me struktura fisnore të ngjashme dhe me marrëdhënie të vazhdueshme politike e familjare.
Epiri në burimet antike: një botë “barbare” për helenët
Autorët klasikë që përshkruajnë Epirin nuk e vendosin atë plotësisht brenda botës helene. Historiani Thucydides, në veprën e tij monumentale History of the Peloponnesian War, i përshkruan fiset epirote si popullsi të organizuara në struktura fisnore dhe jo në qytet-shtete si poleiset greke.
Po kështu gjeografi i madh antik Straboni, në veprën e tij Geographica, përmend se fiset epirote konsideroheshin shpesh “barbarë” nga grekët. Në terminologjinë e kohës, fjala “barbar” nuk kishte domosdoshmërisht kuptimin negativ që ka sot, por nënkuptonte popullsi që nuk flisnin greqisht ose që nuk i përkisnin plotësisht botës helene.
Edhe në biografinë e Pirros të shkruar nga historiani helen Plutarch në veprën Life of Pyrrhus, Epiri paraqitet si një mbretëri fisnore me lidhje të forta me popujt përreth, veçanërisht me ilirët.
Kjo gjendje kufitare e Epirit midis dy botëve përshkruhet edhe nga historianët modernë. Sipas studiuesit amerikan Jeff Champion në librin e tij Pyrrhus of Epirus, “Mbretëria molose e Epirit qëndronte mes botës helene dhe asaj ilire”.
Pirroja dhe bota ilire
Biografia e Pirros tregon qartë se marrëdhëniet e Epirit me Ilirinë nuk ishin thjesht gjeografike, por edhe politike dhe familjare.
Sipas studimit të Champion, fëmijëria e Pirros lidhet drejtpërdrejt me botën ilire. Ai shkruan:
“Pyrrhus spent his childhood in exile among the fierce Illyrians.”
Pas rrëzimit të familjes së tij nga pushteti, princi i vogël i Epirit u strehua në oborrin e mbretit ilir Glaukut, sundimtar i fisit të Taulantëve. Po sipas Champion:
“The young Pyrrhus was raised at the court of Glaucias, king of the Illyrian Taulantii.”
Kur mbreti maqedon Kasander kërkoi dorëzimin e princit të ri, Glauku refuzoi ta dorëzonte.
“Glaucias refused to surrender the child Pyrrhus to Cassander.”
Më vonë ishte pikërisht ndërhyrja e këtij mbreti ilir që e riktheu Pirron në fronin e Epirit:
“The Illyrian king Glaucias later restored Pyrrhus to the throne of Epirus.”
Këto ngjarje tregojnë se mbijetesa politike e Pirros në fillim të jetës së tij lidhej drejtpërdrejt me aleancat ilire. Vetë Champion thekson:
“Illyrian alliances were essential to Pyrrhus’ early political survival.”
Lidhjet nuk ishin vetëm politike. Pirroja u martua me princeshën ilire Bircenna, vajza e mbretit ilir Bardhyl.
Kjo martesë forcoi më tej lidhjen midis Epirit dhe Ilirisë dhe konfirmon se elitat e dy botëve ndërvepronin vazhdimisht.
Epiri si hapësirë kufitare etnike
Studimet moderne e përshkruajnë Epirin si një zonë kufitare midis botës ilire dhe asaj greke.
Champion thekson se:
“Epirus itself was a tribal region bordering Illyria.”
Struktura politike e Epirit – me fise si molosët, kaonët dhe thesprotët – ishte shumë e ngjashme me organizimin fisnor të Ilirisë. Në të dyja rastet kemi një sistem aristokracish fisnore dhe mbretërish të formuara mbi baza fare dhe fisi.
Kjo ngjashmëri ka bërë që shumë studiues ta shohin Epirin si pjesë të një hapësire më të gjerë iliro-epirote.
Interpretimet historiografike moderne
Në historiografinë moderne disa autorë kanë zhvilluar teori që e lidhin Epirin më ngushtë me botën ilire dhe me paraardhësit e shqiptarëve.
Studiuesi francez Robert d’Angély, në librin Enigma: ou des origines des Albanais, propozon një teori sipas së cilës popullsia më e lashtë e Ballkanit janë pellazgët, prej të cilëve rrjedhin ilirët dhe epirotët.
Sipas tij:
- Molosët e Epirit përbënin një popullsi pellazgo-ilire
- Epiri nuk ishte pjesë e botës etnike helene
- Pirroja ishte sundimtar i një populli të afërt me ilirët.
Argumentet që ai përdor përfshijnë përshkrimin e epirotëve si “barbarë” nga autorët helenë, strukturën fisnore të rajonit dhe onomastikën që ai e lidh me një substrat më të lashtë ballkanik.
Një interpretim i ngjashëm paraqitet edhe nga studiuesi Mathieu Aref në librin Les Albanais et les Pélasges.
Aref zhvillon modelin historik:
Pellazgë → Ilirë → Shqiptarë
Në këtë kuadër ai argumenton se epirotët përbënin një degë të popullsisë pellazge dhe se molosët, fisi i Pirros, nuk ishin grekë.
Sipas tij:
- Epiri ishte territor etnikisht pellazgo-ilir
- Pirroja ishte sundimtar i një populli jo-grek
- institucionet dhe struktura e shoqërisë epirote janë të ngjashme me ato ilire.
Edwin Everett Jacques
Një qasje më e moderuar ofron historiani amerikan Edwin Everett Jacques në librin The Albanians: An Ethnic History from Prehistoric Times to the Present.
Jacques nuk e identifikon drejtpërdrejt Pirron si ilir, por ai thekson lidhjet e forta midis Epirit dhe botës ilire.
Argumentet e tij përfshijnë:
- faktin që Pirroja u rrit në oborrin e mbretit ilir Glauk
- martesën me princeshën ilire Bircenna
- aleancat e vazhdueshme epiroto-ilire.
Sipas tij, këto elemente tregojnë se Epiri ishte një zonë kulturalisht dhe etnikisht shumë e afërt me Ilirinë.
Dëshmia e humanizmit europian: Frang Bardhi dhe gjuha epirote
Një element shumë interesant për historinë e identitetit epirot vjen nga periudha e humanizmit europian.
Në vitin 1635, dijetari shqiptar Frang Bardhi botoi në Romë fjalorin Dictionarium latino-epiroticum.
Vetë titulli i veprës është domethënës: “Fjalor latinisht-epirotisht”.
Në këtë kontekst termi “epirotisht” nuk i referohej vetëm një gjuhe të veçantë antike, por ishte emërtimi humanist për gjuhën shqipe. Në shekujt XVI dhe XVII shumë autorë europianë i quanin shqiptarët “epirotë” dhe gjuhën shqipe “gjuha epirote”.
Fjalori i Bardhit përmban rreth 5600 fjalë dhe përshkruan në fakt dialektin gegë të shqipes së veriut, me elemente të të folmes së Zadrimës dhe Shkodrës.
Kjo dëshmi tregon se në traditën humaniste europiane ekzistonte një identifikim i drejtpërdrejtë midis shqiptarëve dhe banorëve të Epirit.
Epiri në histori dhe në debatet moderne
Historia e Epirit është një histori ndërthurjeje kulturash dhe popujsh. Në antikitet ai përbënte një hapësirë kufitare midis botës helene dhe asaj ilire, ndërsa në mesjetë tradita humaniste europiane vazhdoi ta lidhte emrin e Epirit me shqiptarët.
Figura e Pirros qëndron në qendër të këtij realiteti historik. Ai ishte mbret i Epirit, udhëheqës i molosëve dhe një strateg i madh i botës mesdhetare, por njëkohësisht një sundimtar i lidhur ngushtë me botën ilire – në fëmijërinë e tij, në aleancat politike dhe në jetën familjare.
Për këtë arsye shumë studiues modernë e shohin Epirin si pjesë të një hapësire më të gjerë iliro-epirote, ku kufijtë etnikë nuk ishin të ngurtë dhe ku ndërveprimi mes popujve ishte i vazhdueshëm.
Debati mbi përkatësinë etnike të Epirit mbetet një çështje e hapur në historiografi. Por burimet antike, studimet moderne dhe dëshmitë e traditës humaniste tregojnë qartë se kjo trevë ka qenë historikisht shumë më e ndërlikuar sesa interpretimet e thjeshtuara që u shfaqën vetëm në epokën e nacionalizmave të shekullit XX.
Epiri në burimet antike: Një rishikim i emërtimit “Grek”
Përveç burimeve klasike, vlen të përmendet edhe interpretimi i enciklopedistëve të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX. Sipas J.G.R. Forlong në Encyclopedia of Religions (1906), emri “Grek” (Graikoi) fillimisht i referohej një popullsie ilire, emri i të cilëve do të thoshte “malësorë”. Sipas këtij studimi, romakët e shtrinë këtë emërtim mbi të gjithe popullaten kulturalisht helene, por origjina e tyre lidhet me fise që vinin nga Veri-Lindja, pasardhës të pellazgëve, duke sugjeruar një trung të përbashkët iliro-pellazg përpara diferencimit kulturor.
Dëshmitë e historiografisë Greke të shekullit XIX
Një rëndësi të veçantë në këtë diskurs luajnë botimet e shoqërive filologjike greke të shekullit XIX, siç është revista “Neohellenika Analekta” (botuar nga shoqata “Parnassos” në Athinë, 1871). Këto dokumente pranojnë hapur natyrën shqiptare të shumë krahinave të Epirit:
Vagenetia dhe Etimologjia Shqipe: Dokumentet e kohës konfirmojnë se rajoni i Epirit, i njohur në periudhën bizantine si Vagenetia, e ka origjinën e emrit nga gjuha “shqiptaro-pellazge”. Specifikisht, emri rrjedh nga fjalët shqipe “vaj-vend” (vendi i vajit/ullirit), për shkak të prodhimit të madh të vajit në zonën midis Delvinës, Himarës dhe Janinës.
Identiteti i Popullsisë: Në këto studime greke të vitit 1871, zona si Kurveleshi përshkruhen si “të përbëra tërësisht nga shqiptarë” (Albanois), të cilët flasin gjuhën shqipe (Scyptishe). Po ashtu, qytetet si Përmeti dhe Këlcyra cilësohen si vendbanime shqiptare, ku përmendet se edhe familja e famshme Gjika (Gkika) e ka origjinën pikërisht nga Përmeti.
Margariti dhe Fiset Shqiptare: Dokumentet shpjegojnë se provinca e Margaritit (Thesprotia e Jugut) më parë quhej Mazarakia, emër ky që rridhte nga fisi shqiptar i Mazrekëve, të cilët u shtrinë në të gjithë Thesprotinë nën drejtimin e krerëve të tyre.
Suli si Qendër Shqiptare: Edhe suliates (Suliotët) identifikohen si një komunitet shqiptar, i përbërë nga qindra familje që ruanin traditat e tyre të veçanta.
Perceptimi Gjeografik dhe Kartografik
Identiteti shqiptar i Epirit pasqyrohet qartë edhe në kartografinë evropiane të shekullit XVIII-XIX. Një hartë e vitit 1800 e autorit Grasset de Saint-Sauveur, që tregon kanalin dhe portin e Korfuzit, e emërton bregdetin përballë (Epirin e sotëm) si “Côte d’Albanie” (Bregu i Shqipërisë). Kjo dëshmon se për vëzhguesit ndërkombëtarë të kohës, Epiri ishte pjesë integrale e unitetit gjeografik shqiptar.
Thirrja për vllazërim: Vasileios Zotos o Molossos
Në këtë kuadër historik, spikat figura e Vasileios Zotos, i mbiquajtur “Molossi” (nga fisi i Pirros). Ai, në shkrimet e tij, u bën thirrje epiriotëve dhe shqiptarëve (arvanitasve) të vllazërohen pa dallim:
“O Epiriotë, o Arvanitas, të vegjël e të mëdhenj vllazërohuni… O Gegëri e Toskëri, Labëri e Çamëri, gëzohuni dhe puthuni, erdhi koha të ndriçoheni…”
Kjo thirrje tregon se edhe brenda vetë intelektualëve që ndiheshin “molosë”, ekzistonte vetëdija e plotë se Gegëria, Toskëria, Labëria dhe Çamëria ishin pjesë e të njëjtit trung etnik dhe historik që duhej të bashkohej.
Historia e Epirit nuk mund të shihet e ndarë nga identiteti iliro-shqiptar. Siç e tregojnë dokumentet e shoqatave filologjike greke të shekullit XIX, toponimia (Vagenetia, Mazarakia), biografitë e familjeve të mëdha (Gjika) dhe shtrirja e fiseve shqiptare, provojnë se Epiri ishte dhe mbeti një bastion i kulturës dhe gjuhës shqipe.
Figura e Pirros, i rritur mes taulantëve të Glaukut dhe i martuar me princeshën ilire Bircenna, nuk ishte një rastësi, por pasqyrim i një realiteti etnik ku Epiri dhe Iliria funksiononin si një organizëm i vetëm politik dhe kulturor. Trashëgimia e tij u ruajt e gjallë deri në epokën e humanizmit, ku shqipja quhej “epirotisht”, dhe deri në shekullin XIX, kur edhe vetë autorët grekë e njihnin bregun e Epirit si “Bregu i Shqipërisë”.
Referenca
- Jeff Champion. Pyrrhus of Epirus. Pen & Sword Military, 2009.
- Plutarch. Life of Pyrrhus.
- Strabo. Geographica.
- Thucydides. History of the Peloponnesian War.
- Robert d’Angély. Enigma: ou des origines des Albanais. Paris, 1998.
- Mathieu Aref. Les Albanais et les Pélasges.
- Edwin Everett Jacques. The Albanians: An Ethnic History from Prehistoric Times to the Present. McFarland & Company, 1995.
- Frang Bardhi. Dictionarium latino-epiroticum. Rome, 1635.
- Neohellenika Analekta, Tomos A, Part B, Athenais, 1871 (Botim i shoqatës “Parnassos”).
- J.G.R. Forlong, Encyclopedia of Religions or Faiths of Man, Vol 2, 1906.
- Grasset de Saint-Sauveur, Voyage historique, littéraire et pittoresque dans les isles et possessions ci-devant vénitiennes du Levant, Atlas, 1800.
- Vasileios Zotos o Molossos, Shkrime dhe Proklamata.
