Nga korridoret e “Neologos” në Stamboll, deri në analizat e thella mbi zanafillën iliro-pellasge, Stavros Voutyras mbetet një nga zërat më interesantë të shekullit XIX-XX që ndërlidhi botën helene me atë shqiptare përmes një optike shkencore dhe njerëzore.
Profili i një kolosi të letrave
Stavros Voutyras (1841-1923) nuk ishte thjesht një gazetar; ai ishte një arkitekt i mendimit kombëtar dhe një erudit që jetoi mes dy epokave. I lindur në Çengelköy të Bosforit dhe i edukuar në “Shkollën e Madhe të Kombit”, Voutyras e shndërroi gazetën “Neologos” në një tribunë të ndërgjegjes kombëtare. Për shkak të guximit të tij intelektual, ai u përndoq, u gjobit dhe u dëbua nga qeveria osmane, duke përfunduar jetën si refugjat në Faliro, i nderuar nga shteti grek por në varfëri të skajshme.
Megjithatë, trashëgimia e tij më e çmuar mbetet studimi i ethnos-it shqiptar, të cilin ai e sheh jo si një element të huaj, por si një pasardhës të drejtpërdrejtë të botës antike ballkanike.
Gjeografia e pandarë: Shqipëria e sipërme dhe e poshtme
Në shkrimet e Voutyras, gjeografia e Shqipërisë trajtohet me një saktësi që sfidon narrativat e mëvonshme politike. Sipas tij dhe gjeografëve evropianë të kohës, Shqipëria ndahej në tre pjesë organike:
Shqipëria e Sipërme: Me qendra kryesore Ulqinin dhe Tivarin.
Shqipëria e Mesme: Ku shkëlqen Kruja e Gjergj Kastriotit Skënderbeut, Beratit dhe Elbasanit.
Shqipëria e Poshtme (Epiri): Një emërtim që Voutyras e përdor si sinonim natyror të kësaj krahine.
Është domethënës fakti që në këto tekste, termi “Epir i Veriut” mungon tërësisht. Për Voutyras, rajoni njihet thjesht si Shqipëri e Poshtme, duke treguar një realitet gjeo-politik që do të ndryshonte vetëm pas vitit 1912.
Origjina Iliro-Pellasge dhe etimologjia e “bardhësisë”
Voutyras mbron me forcë tezën e origjinës ilire të shqiptarëve. Ai bën një lidhje gjeniale etimologjike: emri Albania nuk është gjë tjetër veçse një përkthim i termit antik Parthenia (nga Polibi) ose Parthinorum Oppidum (nga Cezari). Të gjitha këto rrjedhin nga rrënja shqipe “i bardhë”, si simbol i pastërtisë.
Më tej, ai argumenton se:
Gjuha Shqipe: Është një relikt i gjallë që përmban rrënjë të greqishtes dhe latinishtes, duke qenë jashtëzakonisht afër dialektit Eolik, një nga format më të lashta të greqishtes historike.
Fiset: Ai identifikon pasardhësit e fiseve antike në realitetin e kohës së tij, duke lidhur Iapodët e Strabonit me Lebërit (Liapidët) e sotëm, madje edhe në ngjashmërinë e dietës së tyre të kursyer me bukë elbi e misri.
Karakteri shqiptar: Personifikimi i heronjve homerikë
Për Voutyras, shqiptari nuk është thjesht një banor i Ballkanit, por një shfaqje e gjallë e epokës homerike. Ai i përshkruan shqiptarët (apo Skipetarët siç e quajnë veten) si një përzierje e magjishme e “madhështisë dhe egërsisë”.
Besa dhe Mikpritja: Institucioni i Besës cilësohet si i shenjtë dhe i pacënueshëm. Voutyras vëren se një mik i një shqiptari bëhet automatikisht i shenjtë për të gjithë familjen e tij.
Vllamat: Ai citon institucionin mitik të vllamisë (vëllezërit e gjakut), duke përmendur rastin historik të Ali Farmaqit dhe Kolokotronit, të cilët, megjithëse luftonin për një kohë në kampe të ndryshme, ruanin një besnikëri mbinjerëzore ndaj njëri-tjetrit, pasi ishin patriotë mes tyre.
Lufta si Festë: Shqiptarët cilësohen si ushtarë të lindur që hyjnë në betejë si në festë, me një përbuzje totale ndaj vdekjes, njëlloj si gjermanët luftëtarë të Tacitit.
Një komb, shumë figura: Nga Skënderbeu te Mehmet Aliu
Një nga pikat më të fuqishme të argumentit të Voutyras është uniteti i “shpirtit të jashtëzakonshëm” shqiptar. Ai nuk bën dallim mes shqiptarëve të krishterë dhe atyre myslimanë në nivel kombëtar. Për të, Gjergj Kastrioti, Ali Pashë Tepelena, Mehmet Aliu i Egjiptit dhe Suliotët heroikë, i përkasin të njëjtit komb.
Ai vëren me mprehtësi sinkretizmin fetar: shqiptarët myslimanë shpesh festojnë Pashkët me të krishterët, nderojnë ikonat mrekullibërëse dhe shfaqin një tolerancë që buron nga doket e përbashkëta, ku “Besa” qëndron mbi dogmën.
Analogjia e madhe
Voutyras e mbyll analizën e tij me një analogji goditëse: marrëdhënia midis shqiptarëve dhe grekëve modernë është e njëjtë me atë midis grekëve antikë dhe epirotëve “gjysmë të egër”. Megjithëse shqiptarët e asaj kohe ishin më pak të dhënë pas letrave dhe shkencave, ata zotëronin një inteligjencë praktike gjeometrike dhe një shpirt udhëheqës që la gjurmë nga Parisi (trupat e kalorësisë së lehtë) deri në piramidat e Egjiptit.
Në fund të fundit, Stavros Voutyras na lë një mesazh të qartë: Shqipëria është një degë e fuqishme e pemës së vjetër pellasge, një komb që, pavarësisht egërsisë së historisë, ruan në palat e fustanellës së tij autentike, kodet më fisnike të antikitetit.
