“Kosova: Udhëpërshkrim i shkurtër” është një letërnjoftim në shqip e anglisht i Kosovës me krejt mozaikun e saj të diversitetit ndër shekuj. Kjo vepër e Arsim Canollit bashkon trashëgiminë arkeologjike, atë arkitekturore e shpirtërore për ta paraqitur sa më të plotë historinë e shtetit që të martën festoi 18-vjetorin e Pavarësisë. Libri përfshin trashëgiminë e krejt rajoneve të vendit dhe e paraqet atë si aset të njerëzimit. Kosova në këtë botim është “një vend ku asgjë nuk fillon nga zeroja”. Libri përfshin trashëgiminë e krejt rajoneve të vendit dhe e paraqet atë si aset të njerëzimit
Identiteti i Kosovës dhe trashëgimia e saj kulturore e historike janë jo rrallë në fokus të studiuesve vendorë e ndërkombëtarë. Leximi që i bëhet trashëgimisë kulturore të Kosovës shpesh merr edhe ngjyra politike varësisht nga këndvështrimi.
Guidat që shpërfaqin pak nga identiteti i vendit, janë edhe pre e këndvështrimeve politike. Por te vepra “Kosova: Udhëpërshkrim i shkurtër” e antropologut dhe profesorit universitar, Arsim Canolli, s’bëhet fjalë për anime e as tjetërsime. Leximi – sipërfaqësor siç janë guidat – i trashëgimisë kulturore të Kosovës në këtë vepër vjen real e në konturat e pikëpamjeve universale të së kaluarës. Në këtë vepër të promovuar të hënën mbrëma në Prishtinë, trashëgimia kulturore vjen si identitet e po ashtu si vlerë e njerëzimit e jo veç e një vendi apo populli.
“Kosova: Udhëpërshkrim i shkurtër” është një letërnjoftim në shqip e anglisht i Kosovës me krejt mozaikun e saj të diversitetit ndër shekuj. Botimi i shtëpisë botuese “Albas” me redaktor Arben Hajdarin, bashkon trashëgiminë arkeologjike, atë arkitekturore e shpirtërore për ta paraqitur sa më të plotë historinë e shtetit që të martën festoi 18-vjetorin e Pavarësisë. Libri përfshin trashëgiminë e krejt rajoneve të vendit dhe e paraqet atë si aset të njerëzimit.
Profesoresha universitare e arkitekturës, Florina Jerliu, ka thënë se autori nuk e trajton Kosovën si një listë monumentesh, por si një trup me shtresa dhe kjo është një mënyrë e bukur që e përshkruan librin: “Kosova si një territor stratigrafik – një vend ku asgjë nuk fillon nga zero”.
“Nga Dardania te Justiniana Secunda, te kishat më të vjetra të ruajtura, te struktura më të hershme, te muzetë e luftës, e prapë te fragmentet e përditshme, ky libër e refuzon idenë e një identiteti linear. Ai na e prezanton Kosovën si një bashkëjetesë shtresash: Jo vetëm ‘tokë manastiresh’; jo vetëm ‘vend i luftës’; jo vetëm ‘shteti i ri’. Por territor i lashtë, i ndërthurur, i përbërë nga vazhdimësi dhe ndërprerje”, ka thënë ajo në promovim. Ka thënë se si arkitekte e sheh këtë libër si objekt me struktura solide e strukturimi sipas rajoneve që krijon një gjeografi të lexueshme. Më pas ka thënë se fotografia nuk është vetëm ilustruese, por ajo ndërton atmosferë dhe hartat, ikonografia dhe dizajni e bëjnë librin të përshkueshëm.
“Në disa segmente, libri prek çështje të ndjeshme: trashëgimia e përvetësuar, artefaktet e zhvendosura, narrativat e imponuara. Ne kemi punuar bashkë në projekte ku kujtesa nuk është neutrale dhe ku historia është e dhimbshme. Dhe ajo që e vlerësoj këtu është qetësia me të cilën Arsimi i trajton këto tema, me ton dokumentues, jo polemik, me vetëdije dhe pjekuri intelektuale”. Sipas Jerliut, sa herë që shfletohet libri ndjehet një ftesë për ta parë Kosovën me më kujdes e për ta përshkruar më ngadalë.
“Për ta kuptuar përmes shtresave. Dhe unë e shoh më shumë si ftesë për ne që e banojmë Kosovën, sesa si ftesë për vizitorë…”, ka thënë ajo.
Autori Arsim Canolli në ceremoni ka qenë krejt i shkurtër dhe ka falënderuar bashkëpunëtorët me të cilët ka punuar për këtë botim.
Por në parathënie të librit, ai ka treguar se mbi çfarë bazash e çfarë bindjesh e ka shkruar këtë vepër. Krejt në fillim ka treguar se Kosova është republikë demokratike me një histori të shtresuar. Sipas tij, nuk ka dyshim se në trojet kosovare kultura është e shtresuar dhe ka rrënjë që në kohën e neolitit, mijëra vjet para Krishtit. Sipas tij, në Kosovë jetojnë edhe komunitete më të vogla, disa prej të cilave kanë jetuar në Kosovë me shekuj të tërë.
“Ndërsa, shqiptarët, përmes gjuhës dhe kulturës materiale, lidhen me dardanët e vjetër, me një entitet fisnor, politik e gjeografik, që kishte kultivuar Kosovën para periudhës helenistike të zhvillimit të rajonit. Në anën tjetër, Kosova qe romanizuar, por edhe qe kujtuar nga Roma e Lindjes, gjegjësisht nga perandori bizantin, Justiniani i Madh, që ishte dardan i kësaj zone. Kjo vërehet edhe me rastin e ndërtimit të Justiniana Secundas, të cilin e quajti ‘qytet dardan’. Por, më vonë, Kosova u bë qendër e zhvillimeve dhe e ndryshimeve të shumta. Mbi kishat paleokristiane u ndërtuan kisha të reja ortodokse e xhami islame”, ka shkruar ai. Ka vënë theksin edhe tek ajo se shpesh, kur cilësohet Kosova e lashtë, cilësohet si vendi i manastireve mesjetare. Sipas tij, s’ka dyshim, se për shkak të faktit se manastiret mesjetare ekzistojnë ende, ngrihet motivi për një cilësim të tillë.
“Por, nëse gërmojmë më thellë, vërehet se Kosova ka qenë vend i kështjellave e fortifikimeve të lashta, prej atyre të periudhës dardane të shekullit IV-II para Krishtit, deri tek ato të antikitetit të vonë, 600 vjet pas Krishtit. Gjithandej Kosovës, nëpër fshatra e qytete, ekzistojnë kështjella e fortifikime, të cilat herë quhen ‘gjytete’, herë ‘gradina’ e herë ‘gradishta’”, ka shkruar Canolli. Më pas ka marrë disa shembuj. Në vepër ai ka ilustruar me fotografi e përshkrime asete të ndryshme të trashëgimisë kulturore në secilin rajon. Përtej kësaj ka shkuar edhe te trashëgimia natyrore.
Edhe në parathënie tregon se Kosova ka kulturë e natyrë, histori e trashëgimi, art e sport.
“Ka shumë për t’u njohur me të, për ta vizituar e për t’u inspiruar. Ekziston një numër muzesh që mund të vizitohen, ekzistojnë lokalitete të shumta arkeologjike, kështjella, monumente e shtëpi tradicionale. Po ashtu, ekziston një numër i madh festivalesh e manifestimesh të ndryshme. Kosova është vatër e kultivimit të rakisë e verës. Kosova është vatër e flisë, ushqimit me festë, një formë më e shprehur e bujarisë”, shkruan ai. Sipas autorit, ata që duan ta vizitojnë Kosovën nuk janë turistë të syrit nevrik, por të syrit të qetë, kureshtar. Për atë që kërkon spektakël të madh turistik, të diktuar nga një turizëm konvencional, Kosova nuk e jep. Kosova i jep njeriut të kulturës, politikës, jetës sociale, por edhe njeriut të ekologjisë. Kosova duhet të vizitohet, më vete, por gjithmonë edhe në kontekst të vizitës së rajonit”, shkruan Canolli. Shton se libri është edhe një lloj ditari personal mbi trashëgiminë kulturore të Kosovës.
Me fotografitë shumë ilustrative të Kron Krasniqit, libri rrëfen në shumë mënyra. Autori u thotë lexuesve qysh në parathënie se sikurse secili libër, edhe ky libër udhëpërshkrues mund të ketë lëshime, anashkalime, mangësi e selektime.
“Megjithatë, nëse arrin ta inspirojë lexuesin që t’i vizitojë këto vende, të fotografuara dhe të përshkruara këtu, libri e arrin qëllimin”, ka shkruar ai. Dhe Canolli këtë qëllim e ka tash e sa kohë. Punon që trashëgimia kulturore e vendit të flasë për identitetin, por të trajtohet edhe si trashëgimi universale me vlera për krejt njerëzimit. Vepra e tij shërben si letërnjoftim i tillë për Kosovën.
