Dokumentet e vjetra, që nga dorëshkrimet e Kostas Kristallit e deri te proklamatat e “Lidhjes Arvanitase të Athinës” të vitit 1899, dëshmojnë për një lidhje gjaku dhe kulture që kapërcen kufijtë modernë shtetërorë. Le të zbërthejmë këtë simbiozë, duke u mbështetur në dëshmitë e kohës që i shohin Arvanitët jo thjesht si një pakicë gjuhësore, por si bartës të një trashëgimie të lashtë pellazgjike dhe shqiptare.
Skënderbeu: “Mbret për arvanitasit” dhe vetëdija e gjakut
Një nga pikat më interesante të materialeve të shqyrtuara është figura e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut. Në tekstet e shekullit XIX, ai nuk etiketohet vetëm si hero kombëtar i Shqipërisë, por edhe si “Arvanitobasilias” (Mbreti i Arvanitëve). Sipas tekstit të vitit 1867 nga fashikujt e “Eλληνικά Ανέκδοτα” (Anekdotat Greke), vetë Kastrioti, në letrat e tij drejtuar Princit të Tarantos, theksonte me krenari origjinën e tij:
“Paraardhësit tanë ishin Epirotët, prej të cilëve doli Pirroja, të cilit mezi mundën t’i rezistonin Romakët.” Ky dorëshkrim i vjetër i referohet Shqipërisë si një pjesë krenare e Maqedonisë antike, pasardhëse e luftëtarëve të Aleksandrit të Madh që arritën deri në Indi. Për Arvanitët e Athinës dhe të mbarë Greqisë, Skënderbeu ishte simboli i pathyeshmërisë. Shkrimtari Kostas Kristalli, në veprën e tij “Ikona” (1893), përshkruan se si emri i Skënderbeut shkaktonte te Arvanitët një “gëzim të papërshkrueshëm”, duke e konsideruar atë mbrojtësin e fundit të lirisë përpara robërisë sllave dhe turke.
Lidhja pellazgjike: Gjuha si “E folmja e Perëndive”
Një shtyllë tjetër e rëndësishme e diskursit akademik të shekullit XIX, siç shihet në faqet e bashkëngjitura, është teza e origjinës pellazgjike. Studiuesit e kohës, si G. Hahn (1854) dhe Demetrio Camarda, kishin arritur në përfundimin se gjuha shqipe (dhe dega e saj arvanitase / toskërishte) ishte mbijetesa e gjallë e gjuhës pellazge.
Tekstet sugjerojnë një afri thuajse mistike me botën homerike. Thuhet se Arvanitët e përdornin gjuhën e tyre me një natyrshmëri që të kujtonte heronjtë e Odisesë. Camarda madje shkonte deri aty sa të pohonte se shqipja është “gjuha e perëndive” (theios) të cilës i referohet Homeri. Kjo lidhje gjuhësore shërbente si urë lidhëse midis shqiptarëve të Shqipërisë dhe Arvanitëve të Greqisë, duke i quajtur ata “vëllezër të një gjaku e të një prejardhjeje”.
Paradoksi i identitetit: Feja vs. Kombësia
Dokumentet trajtojnë me objektivitet edhe procesin e vështirë të formësimit të shtetit shqiptar krahasuar me atë grek. Një element kyç që përmendet është mungesa e fanatizmit fetar te shqiptarët. Sipas tekstit, familje të mëdha si Bushatllinjtë e Shkodrës apo Ali Pashë Tepelena, megjithëse myslimanë në fe, ruajtën një vetëdije të fortë të origjinës së tyre të veçantë kombëtare.
Megjithatë, kjo “mungesë fanatizmi” dhe migrimet e vazhdueshme i kishin dobësuar trojet shqiptare, pasi elitat e tyre shpesh viheshin në shërbim të fuqive të huaja si mercenarë (stratioti) ose udhëheqës në vende të tjera (si rasti i familjes Gjika në Rumani apo Mehmet Aliut në Egjipt). Arvanitët në Greqi, megjithatë, mbetën “shtylla kurrizore” e revolucionit grek, siç dëshmohet nga portretet e luftëtarëve me fustanella dhe qeleshe, që mbeten identike me ato të Gegërisë së Dukagjinit.
Shpallja e vitit 1899: Një thirrje për vëllazëri
Në qendër të këtij arkivi qëndron “Proklamata e Lidhjes Arvanitase të Athinës drejtuar vëllezërve Arvanitas të Arvanitisë” (Shqipërisë) e vitit 1899. Ky dokument është dëshmia e gjallë e një momenti kur inteligjenca arvanitase në Greqi kërkonte një bashkim shpirtëror me bashkëkombasit e tyre përtej kufirit.
Në të shkruhet:
“Jemi vëllezër, or i moshuar, le të jemi të dy besimeve… sa të rrojë Skënderbeu, shqiptarët nuk do të bëhen kurrë skllevër të të tjerëve.”
Kjo thirrje tregon se në fund të shekullit XIX, pavarësisht divergjencave politike, ekzistonte një bërthamë e fortë identitare që i shihte Arvanitët dhe Shqiptarët si një trup të vetëm, të ndarë nga historia por të bashkuar nga “vëllazëria e gjakut” (homaimon).
Një trashëgimi që nuk duhet harruar
Sot, leximi i këtyre dokumenteve na ofron një dritare drejt një epoke ku identiteti nuk ishte i kufizuar nga dogmat moderne kombëtare. Arvanitët mbeten dëshmitarët e një Shqipërie epike që shtrihej përtej kufijve të sotëm, një popull që “vepronte si heronjtë e Homerit” dhe që mbajti gjallë frymën e Skënderbeut në zemër të Greqisë. Referimi i tyre te rrënjët pellazgjike dhe epiriote nuk është thjesht mitologji, por një përpjekje për të shpjeguar një fisnikëri dhe një forcë karakteri që mahniti vëzhguesit evropianë të kohës.
Location of Painting: Kunsthistorisches Museum Wien, Gemäldegalerie
