Kur në vitin 1913, treshja monumentale e historiografisë—L. Thalloczy, C. Jirecek dhe M. Šufflay—botuan vëllimin e parë të Acta et Diplomata res Albaniae Mediae Aetatis Illustrantia, historiani i madh grek Spyridon Lambros bëri një parashikim profetik. Ai shënoi se kjo vepër nuk do t’i shërbente vetëm historisë shqiptare, por do të hidhte dritë mbi Bizantologjinë, historinë kishtare dhe marrëdhëniet komplekse mes popujve të Egjeut, Italisë dhe Turqisë. Sot, dekada pas atij vlerësimi, botimi i akteve të Simpoziumit të 5-të Ndërkombëtar, “Shqiptarët në Mesjetë”, vjen si një dëshmi e gjallë e këtij realizimi.
Shqipëria si “Manastir” i Ballkanit
Milan Šufflay e përshkruante Shqipërinë mesjetare si një “manastir të Gadishullit Ballkanik”, brenda të cilit reflektoheshin si në pasqyrë botët latine, romane, italiane, greke, bizantine dhe sllave. Ky sinkretizëm kulturor dhe politik ishte boshti qendror i diskutimeve të organizuara nga Instituti i Kërkimeve Bizantine (NHRF) në vitin 1996, frytet e të cilit po rianalizojmë sot.
Sipas studiuesve si A. Ducellier dhe K. Frashëri, shqiptarët dalin zyrtarisht në skenën e historisë në shekullin XI me emrat “Albanoi” dhe “Arbanitai”. Megjithatë, rruga e tyre nga izolimi malor drejt integrimit në strukturat perandorake ishte dinamike. Tekstet e simpoziumit nënvizojnë se në shekullin XIV ndodhi një “shpërthim demografik” i jashtëzakonshëm. Popullsi të tëra u derdhën drejt Serbisë, Greqisë dhe deri në Peloponez, duke ndryshuar përgjithmonë hartën etnike të rajonit. Realisht keto popullsi nuk mbine nga dheu. Qartesisht nuk u përhapën me dhunë e luftë, por ju bashkëngjitën për hir të ceshtjeve nga më të ndryshme të interesit politik, ekonimik dhe luftarak bashkombasve të tyre, vendas në troje të ndryshme të rajonit.
Luftëtarët e Parë: Mirditorët dhe kalorësia e Thesalisë
Dokumentacioni i paraqitur në simpozium (dhe i pasqyruar në arkivat e Shoqatës Historike dhe Etnologjike të Greqisë) sjell shifra dhe fakte konkrete që shpesh neglizhohen. Një element magjepsës është përmendja e “tatave bizantine shqiptare” ose ndryshe tagma të Mirditës, të njohur si Mardaitë-Mourtatoi. Këta konsideroheshin luftëtarë të papërmbajtshëm, të cilët Bizanti i përdorte si mbrojtësit më të sigurt të kufijve kundër pushtimeve barbare.
Më tej, dokumentet e vitit 1380-1390 dëshmojnë se rreth 1,500 kalorës të lehtë shqiptarë nën urdhrat e Kontit të Demetriasit morën pjesë në mbrojtjen e dukateve ne toka qe sot I njihen GReqise moderne, kundër kompanisë mercenare navarreze. Për këtë kontribut, Mbreti i Aragonës u dërgoi letër falënderimi ushtarëve shqiptarë, duke i quajtur ata vasalë besnikë të kurorës.
“Dorët e Helenizmit të Ri”
Një nga aspektet më interesante të këtij studimi është roli i shqiptarëve në Peloponez. Dokumentet e pabotuara të shekullit XV, të prezantuara nga Era Vranozi, (akademikja greke Era Vrenoussi), vërtetojnë politikën sistematike të despotëve të Mistrës për të populluar tokat e lënë pas dore me kolonë shqiptarë. Këta individë kishin një funksion të dyfishtë: kultivues të tokës dhe luftëtarë (stratiotë).
Kjo simbiozë u bë aq e fortë sa historiani K. Biri i quajti ata “Dorët e Helenizmit të Ri”. Ndikimi i tyre nuk ishte vetëm ushtarak, por edhe demografik e kulturor, duke i dhënë Greqisë moderne një “ngjyrim të ri etnik”, siç shprehet edhe shkrimtari Argyris Eftaliotis në shkrimet e tij mbi “Fanariotët dhe Arvanitët”.
Debati mbi origjinën e emrit “Albanoi” dhe përpjekjet flagrante për manipulim
Çështja e identifikimit të “Albanoi-ve” në burimet bizantine mbetet një nga temat më interesante të historiografisë ballkanike. Ky debat ndahet në dy rrafshe kryesore:
Kontestimi Akademik (Vranoussi vs. Ducellier)
Para rreth 50 viteve, akademikja greke Era Vranoussi hodhi një teori provokuese: sipas saj, “Albanoi-t” e përmendur në veprën e Michael Attaleiates nuk ishin shqiptarët e Ballkanit, por Normanë të Italisë së Jugut. Kjo teori u kundërshtua ashpër nga bizantiniti i njohur francez Alain Ducellier. Ndonëse disa studiues e kanë cituar hipotezën e Vranoussi-t, studimet më të fundit konkludojnë se faktet anojnë nga leximi tradicional: “Albanoi” i referohet popullsisë autoktone në Ballkan dhe jo mercenarëve normanë.
Një pikë kyçe që rrëzon teorinë “normane” është vjetërsia e emërtimit. Ptolemeu, që në shekullin II pas Krishtit (shumë shekuj para shfaqjes së Normanëve në histori), përmend qytetin/popullsinë si “Albanorum” (Qyteti i Albanëve). Meqenëse Ptolemeu është burimi parësor, të gjitha përmendjet e mëvonshme bizantine shihen si analogji ose referencë e këtij emërtimi të hershëm. Në këtë epokë, prania e Normanëve në këto treva ishte objektivisht e pamundur.
Lidhjet Dinastike dhe Gjeopolitika
Shqipëria e mesjetës së vonë nuk ishte një provincë e izoluar, por një “mollë sherri” mes Romes se Lindjes “Bizantit” dhe fuqive në rritje të Italisë (Normandët, Anzhuinët, Venedikasit). Lidhjet nuk ishin vetëm në fushëbetejë, por edhe në krevatet mbretërore. Sima Cirkovic vë në dukje lidhjet dinastike mes fisnikërisë shqiptare dhe asaj serbe, të ilustruara nga martesa e Princeshës Angelina, vajzës së sundimtarit shqiptar Aranit Komneni, me Stefanin, despotin e serbëve. Një krushqi e miratuar edhe nga princa të tjerë shqiptarë.
Historiografia si udhërrëfyes
Botimi i këtyre akteve nuk është thjesht një ushtrim akademik. Në një Ballkan që shpesh digjet nga keqinterpretimet historike me qëllime politike, qasja objektive dhe shkencore e këtij simpoziumi ofron një mjet për të kapërcyer kontradiktat e së kaluarës. Shqiptarët e mesjetës na shfaqen jo si një popull periferik, por si një element integral dhe dinamik i qytetërimit evropian.
Mesjeta shqiptare mbetet, siç thoshte Šufflay, një pasqyrë. Dhe në atë pasqyrë, ne shohim jo vetëm veten tonë, por të gjithë fqinjët tanë në një vallëzim të përbashkët lufte, pune dhe mbijetese.
