Më 4 shkurt 1945, në një moment kur Lufta e Dytë Botërore po hynte në fazën e saj përfundimtare, tre figurat më të fuqishme të botës aleate u mblodhën në Jaltë, një qytet bregdetar në Krime. Konferenca e mbajtur në Pallatin Livadia ndërmjet Winston Churchill-it, Franklin D. Roosevelt-it dhe Josef Stalin-it shënoi një pikë kthese historike: ajo jo vetëm që përcaktoi rregullimet e pasluftës në Europë, por hodhi themelet politike dhe ideologjike të Luftës së Ftohtë.
Konteksti ushtarak dhe politik
Në fillim të vitit 1945, regjimi nazist i Adolf Hitlerit ishte në kolaps. Forcat aleate perëndimore, pas zbarkimit në Normandi në qershor 1944, po përparonin drejt zemrës së Gjermanisë, ndërsa Ushtria e Kuqe kishte mbërritur në Poloni dhe po avanconte me shpejtësi nga lindja. Kjo situatë ushtarake krijoi jo vetëm urgjencën për koordinim politik mes aleatëve, por edhe një rivalitet të heshtur mbi rendin që do të pasonte pas fitores.
Kapitulimi i Gjermanisë më 7 maj 1945 dhe vetëvrasja e Hitlerit pak ditë më parë në Berlin ishin tashmë të parashikueshme. Pikërisht kjo siguri e fitores e ktheu Jaltën nga një samit ushtarak në një tryezë negociatash për të ardhmen e botës.
Vendimet kryesore të Konferencës së Jaltës
Vendimi më i rëndësishëm i marrë në Jaltë ishte ndarja e Gjermanisë në katër zona okupimi, të administruara nga Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Sovjetik, Mbretëria e Bashkuar dhe Franca. Ky rregullim synonte çmilitarizimin e plotë të Gjermanisë, konfiskimin e industrisë së saj ushtarake dhe vendosjen e përgjegjësisë penale për krimet e luftës, përmes një gjykate ndërkombëtare – që më vonë do të materializohej në Gjykimet e Nurembergut.
Një tjetër çështje thelbësore ishte riorganizimi politik i Europës Lindore. Megjithëse Churchill dhe Stalin kishin rënë më parë dakord në Moskë (tetor 1944) për ndarjen e Europës në sfera influence, në Jaltë u shpall zyrtarisht angazhimi për zgjedhje të lira në vende si Polonia, Çekosllovakia, Hungaria, Rumania dhe Bullgaria. Ky premtim, i bërë kryesisht për të qetësuar opinionin perëndimor, do të mbetej kryesisht formal.
Polonia, një pikë nevralgjike e debatit, u detyrua të pranonte humbje territoriale në favor të Bashkimit Sovjetik, duke reflektuar realitetin e forcës ushtarake sovjetike në terren.
Kalkulimet strategjike dhe kompromiset
Presidenti Roosevelt, i dobësuar nga shëndeti, e shihte Bashkimin Sovjetik si aleat të domosdoshëm për përfundimin e luftës kundër Japonisë. Në këtë kuadër, ai pranoi kërkesat sovjetike për rikthimin e disa territoreve ishullore në Paqësor, të humbura nga Rusia në fund të shekullit XIX. Po ashtu, në Jaltë u diskutua edhe struktura dhe funksionimi i Organizatës së Kombeve të Bashkuara, ku Stalini pranoi të merrte pjesë, duke i dhënë organizatës legjitimitet global.
Nga bashkëpunimi te përplasja
Megjithatë, arkitektura e ndërtuar në Jaltë rezultoi e brishtë. Brenda pak muajsh, dy nga tre arkitektët e saj dolën nga skena: Roosevelt vdiq në prill 1945, ndërsa Churchill humbi zgjedhjet e përgjithshme britanike po atë vit. Ndërkohë, përdorimi i bombës atomike nga SHBA-ja në Hiroshima dhe Nagasaki e bëri të panevojshëm ndërhyrjen sovjetike në Japoni, duke përmbysur një nga balancat kryesore të marrëveshjes.
Stalini, i mbështetur në praninë ushtarake të Ushtrisë së Kuqe, hoqi dorë nga premtimet për pluralizëm politik dhe vendosi regjime komuniste në të gjithë Europën Lindore. Kjo sjellje e përshpejtoi ndarjen ideologjike të kontinentit.
Në vitin 1947, presidenti amerikan Harry Truman artikuloi doktrinën e përmbajtjes së komunizmit, duke formalizuar përplasjen mes dy blloqeve. Lufta e Ftohtë kishte nisur tashmë, dhe Jalta u shndërrua nga simbol i bashkëpunimit aleat në metaforë të një bote të ndarë.
Për Shqipërinë, vendimet e Jaltës patën pasoja të thella dhe afatgjata. Edhe pse në parim u shpall e drejta e popujve për të zgjedhur lirisht qeveritë e tyre, rreshtimi i ri strategjik e la vendin në orbitën sovjetike.
Kjo situatë i dha regjimit komunist në Tiranë hapësirë të plotë për të konsoliduar pushtetin, duke mbyllur praktikisht çdo mundësi për një orientim drejt Perëndimit.
Konferenca e Jaltës shënoi gjithashtu fillimin e Luftës së Ftohtë dhe ngritjen e “Perdes së Hekurt” në Evropë.
Konferenca e Jaltës mbetet një nga momentet më të debatueshme të diplomacisë moderne. Ajo ishte njëkohësisht kulmi i bashkëpunimit kundër fashizmit dhe fillimi i një konflikti të ri global. Vendimet e saj, të marra në kushte presioni, kompromisi dhe pabarazie force, vazhdojnë të ndikojnë interpretimin e historisë europiane dhe globale edhe sot.
