Në kërkimin e rrënjëve të identitetit ballkanik, debati mbi lidhjen ndërmjet shqiptarëve, grekëve dhe korpusit bizantin mbetet një nga fushat më komplekse të historiografisë. Një botim i rrallë i revistës “Neologou” (ΝΕΟΛΟΓΟΥ ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ), e botuar në Kostandinopojë më 2 shkurt 1892 nën drejtimin e S. I. Voutyras, ofron një dritare unike akademike mbi këtë tematikë. Ky numër, i cili mban autoritetin e një reviste “politike, filologjike dhe shkencore”, trajton me rreptësi historikun dhe kuptimin e terminologjive identitare gjatë Mesjetës.
Evolucioni i termave: Hellen, Romak dhe Grek
Sipas studimit titulluar “Historiku dhe kuptimi i fjalëve Hellen, Romak dhe Grek gjatë Mesjetës”, vërehet një zhvendosje semantike e termave që sot i konsiderojmë të mirëfillta kombëtare. Gjatë periudhës bizantine, termi “Hellen” shpesh barazohej me paganizmin, ndërsa “Romak” (Rhomaioi) ishte emërtimi zyrtar politik i qytetarëve të perandorisë, pavarësisht origjinës së tyre etnike.
Kjo paqartësi terminologjike ka ushqyer teorinë e një “populli të vetëm” (homophyloi), ku shqiptarët dhe grekët shiheshin si pjesë e të njëjtës trungu kulturor dhe administrativ nën ombrellën bizantine.
Paradoksi i Teodor Metohitit dhe “barbarët” helenë
Një nga pasazhet më provokuese të tekstit citon dëshmitë e Teodor Metohitit (Θεόδωρος ὁ Μετοχίτης), ministrit të fuqishëm të Perandorit Androniku II. Dokumenti thekson një fakt paradoksal për sytë e modernitetit:
“Teodor Metohiti, një nga ministrat e Perandorit Androniku II, i llogarit edhe “Grekët” (Hellenes) ndërmjet armiqve të shtetit dhe shpreh dëshirën që me ndihmën hyjnore këta ‘barbarë’ (;) të asgjësohen.”
Ky qëndrim tregon se në shekullin e XIV, elita bizantine në Kostandinopojë mund t’i shihte elementët “etnikë helenë”, nëse mund t’i quajmë kështu, jashtë qendrës si kërcënim, duke përdorur madje termin “barbarë”. Kjo vërteton se identiteti “bizantin” ishte para së gjithash një identitet shtetëror dhe fetar, e jo domosdoshmërisht etnik.
Teoria e “një populli”: Shqiptarët, grekët dhe bizantinët
Pika kulminante e argumentit vjen nga citimi i historianit të shquar Konstandin Sathas (Κωνσταντίνος ὁ Σάθας). Teksti i “Neologou” shton:
“…ai (Metohiti) pranon se Shqiptarët, Helenët dhe Bizantinët janë Helenë të të njëjtës racë (οὐμόφυλοι Ἕλληνες).”
Ky pohim sugjeron një vijimësi etnokulturore të përbashkët. Sipas kësaj teorie, dallimet që ne shohim sot si prerje të qarta kombëtare, në optikën e kohës ishin nuanca të një hapësire të përbashkët civilizuese. Vetëm pas shekullit të XIV, termat “Hellen”, “Mbretëri Helene” dhe “Mbret i Grekëve” filluan të shiheshin si elemente që i përkisnin shtetit bizantin në shpërbërje e sipër, duke u pasuar nga përdorimi i trefishtë i fjalëve “Hellen, Romak, Grek” nga kronistë si Duka.
Identiteti vizual: “Albanier” në optikën europiane
Për t’i dhënë formë këtij debati, ilustrimet e kohës, si litografia titulluar “Albanier”, paraqesin shqiptarët me një estetikë që është sa specifike, aq edhe e ndërthurur me traditën ballkanike. Figurimi i burrit me fustanellë, rrobat e qëndisura dhe armët karakteristike, krahas grave me veshje ceremoniale, dëshmon për një kornizë vizuale që ishte e njohur në të gjithë hapësirën e ish-Despotatit të Epirit dhe më gjerë.
Bizanti dhe hapësira shqiptare brenda Perandorisë
Territoret shqiptare, tërësisht ose pjesërisht, u përfshinë për rreth dhjetë shekuj në orbitën politike të Perandorisë Bizantine. Edhe pas rënies së saj, trashëgimia post-bizantine vijoi të ushtrojë ndikim të dukshëm në jetën shoqërore dhe kulturore të këtyre trojeve, kryesisht përmes Patrikanës Ortodokse të Kostandinopojës, e cila u mbajt dhe u mbrojt edhe nga pushteti osman. Për rrjedhojë, realiteti politik, institucional, fetar dhe kulturor i Shqipërisë mesjetare është i pandashëm nga Bizanti.
Deri në fund të shekullit XI, hapësira shqiptare kishte për Bizantin një rëndësi strategjike të jashtëzakonshme. Rrugët që përshkonin këto territore, veçanërisht Via Egnatia me daljen e saj në Durrës dhe në portet e tjera adriatike, përbënin nyjën lidhëse midis Perandorisë dhe zotërimeve të saj në Italinë e Jugut. Me humbjen e këtyre territoreve dhe me shndërrimin e Bizantit nga një fuqi ekspansioniste në një shtet mbrojtës ndaj presionit perëndimor, trojet shqiptare u kthyen në një vijë frontale mbrojtjeje. Në të dyja fazat, kontrolli mbi Shqipërinë ishte jetik për interesat bizantine.
Kjo rëndësi shpjegon edhe faktin se këto toka u bënë skenë e disa prej përballjeve më të ashpra të epokës: luftërat kundër normanëve të Robert Guiskardit, përplasjet me anzhuinët e Karlit I dhe konfliktet me Venedikun gjatë Kryqëzatës së Katërt në vitin 1204. Shqiptarët shfaqen në këto ngjarje si aktorë aktivë, ndërsa qëndrimi i tyre shpesh rezultonte vendimtar për fatin e betejave.
Megjithatë, lidhja e shqiptarëve me Bizantin nuk karakterizohej nga një besnikëri absolute. Autori bizantin i shekullit XIV, Teodor Metohiti, e përshkruan qartë këtë gjendje të dyzuar të shqiptarëve mes Lindjes dhe Perëndimit. Ky dyzim pasqyronte një shoqëri në proces konsolidimi, që kërkonte të afirmonte hapësirat e veta politike dhe shoqërore. Brenda saj ishte formuar një aristokraci e fuqishme, e cila jo rrallë integrohej në strukturat më të larta të administratës dhe të kishës bizantine.
Përtej figurave perandorake si Anastasi nga Durrësi apo Justiniani nga Shkupi, burimet përmendin një sërë personalitetesh shqiptare me role kyçe: strategët Arianiti dhe Muzaka në shekullin XI, Progon Skurra, komandant i Ohrit në vitin 1295 dhe dhëndër i perandorit Andronik II, apo Nikollë Matranga, i cili në vitet 1330 arriti postin më të lartë gjyqësor të Perandorisë. Po aq i dukshëm ishte edhe kontributi në hierarkinë kishtare, ku figura si Nifoni nga Lukova u nderuan deri në shenjtërim.
Krahas integrimit, nuk munguan as aktet e kundërshtimit. Shqiptari i parë i përmendur me emër në burimet historike, fisniku Lekë, shfaqet në fillim të shekullit XI si udhëheqës i rebelimit bogomil, një lëvizje me karakter të theksuar fetar dhe politik kundër pushtetit perandorak. Ironikisht, ky rebel ishte njëkohësisht i lidhur familjarisht me oborrin bizantin, si dhëndër i perandorit, çka ilustron më së miri kompleksitetin e marrëdhënieve shqiptaro-bizantine.
Koncepti “një popull” fakt apo sajesë/divergjencë?
A ishin ata “një popull”? Historiografia moderne anon drejt idesë se ndonëse shqiptarët dhe grekët ruajtën gjuhët e tyre unike, simbioza e tyre brenda strukturës bizantine krijoi një “koine” (bashkësi) kulturore dhe politike aq të fortë, saqë vëzhguesit e shekujve të kaluar, si Metohiti apo Sathas, i shihnin si pjesë të një tërësie të pandashme. Ky identitet i përbashkët “Bizantin” shërbeu si një parashartesë për zhvillimet kombëtare që do të pasonin shekuj më vonë.
Referenca:
- “Neologou”, Kostandinopojë, 1892
- “Dilemat e Arbërit”: një studim mbi Shqipërinë e shek. XI-XVI – Pëllumb Xhufi,2006
