Nga një mision ushtarak në pavdekësinë e artit, udhëtimi i George de la Poer Beresford na rikthen imazhet e një rajonit ku historia ndërthuret me legjendën e Ali Pashë Tepelenës.
Historia shpesh mbetet e mbyllur në arkiva, por kur ajo vjen e ilustruar me mjeshtrinë e litografisë së shekullit të XIX, shndërrohet në një dritare të gjallë kohore. Një nga dëshmitë më të vyera për Shqipërinë e Jugut dhe Epirin mbetet albumi i titulluar “Twelve Sketches in double-tinted Lithography of Scenes in Southern Albania”, i publikuar në Londër më 1 maj 1855.
Autori i kësaj vepre, George de la Poer Beresford (1826-1865), nuk ishte thjesht një artist, por një zyrtar i ushtrisë irlandeze, pasardhës i një shtetari të shquar. Jeta e tij, siç dëshmojnë shënimet historike të Ioli Vingopoulou, ishte e shënuar nga detyra ushtarake dhe tragjeditë personale. Në moshën 30-vjeçare, vetëm një vit pas vdekjes së bashkëshortes së tij, Beresford botoi këtë seri skicash që sot konsiderohen si “perla” të dokumentimit vizual.
Një dëshmi estetike e “Litografisë me Dy Ngjyra”
Vepra u botua nga shtëpia e njohur “Day and Son”, litografë të Mbretëreshës, të cilët i dhanë skicave të Beresford-it një shkëlqim të veçantë përmes teknikës së litografisë me dy tonalitete. Siç citohet në përshkrimin e veprës:
“Litografitë japin një peizazh malor paqësor, ndërsa detajet piktoreske të jetës së përditshme… përcjellin një ndjesi diskrete por të gjallë të pranisë njerëzore.”
Ky vëllim i rrallë, i cili nuk u ribotua kurrë, iu dedikua Lady Emily Cozziris, bashkëshortes së rojtarit të burgut të Korfuzit, çka dëshmon për lidhjet e ngushta sociale që Beresford kishte krijuar gjatë misionit të tij ushtarak në Jon dhe Epir.
Udhëtimi nëpër pikat nevralgjike të Epirit
Përmes 12 skicave, Beresford na udhëheq në një itinerar që dikur ishte zemra e territorit të Ali Pashë Tepelenës. Dokumentet e paraqitura na njohin me disa nga këto stacione:
Janina, Kryeqendra e Shpresave: Në skicat e tij, Janina shfaqet madhështore. Një nga pamjet më mbresëlënëse është ajo e “Kullës (The Coulia)”, pjesë e kështjellës së qytetit, ku shihen figura vendase me veshje tradicionale që bisedojnë nën hijen e mureve shekullore. Një tjetër skicë paraqet “Sarajet dhe varrin e Ali Pashës”, një dëshmi melankolike e fuqisë së rënë të “Luanit të Janinës”.
Butrinti dhe Bregdeti: Skica e titulluar “Butrinto, opposite Corfu” tregon një peizazh të qetë ku natyra dominon mbi rrënojat, me kështjellën e Ali Pashës që duket në sfond, duke shërbyer si një roje e përjetshme e kanalit.
Thesprotia dhe Filati: Beresford ka dokumentuar me saktësi edhe brendësinë e rajonit. Pamja e Filatit (Philiates) shfaq shtëpitë karakteristike të shpërndara në një luginë të rrethuar nga male të larta e të thepisura, ndërsa skica e Paramithisë vë në pah kështjellën e Shën Donatit.
Parga dhe Arta: Nuk mund të mungonte Parga me fortesën e saj veneciane që thyhet mbi det, apo Arta me lumin Arahtos, ku prania e ushtarëve dhe kuajve në skica tregon për rëndësinë strategjike që këto pika kishin për misionin ushtarak të autorit.
Ajo që e bën punën e Beresford-it të lavdërueshme nuk është vetëm saktësia gjeografike, por aftësia për të kapur shpirtin e vendit. Ai nuk vizatoi thjesht mure, por edhe njerëzit – fustanellat, armët, qëndrimin e tyre krenar dhe jetën që rrodhi mes tensioneve politike të kohës.
Siç shkruhet në biografinë e tij, Beresford më vonë do të shkruante romane mbi çështjet sociale, por ky album litografish mbetet kontributi i tij më i madh për historinë tonë rajonale. Ky botim i vitit 1855 shërben si një urë lidhëse mes botës perëndimore dhe realitetit kompleks të Shqipërisë së Jugut në prag të ndryshimeve të mëdha historike.
Nëse sot këto vende janë destinacione turistike, përmes syrit të Kapitenit Beresford, ne kujtojmë se ato janë, para së gjithash, monumente të një historie të përbashkët njerëzore.
