Në panteonin e lirisë arbërore të shekullit XV, emri i Moisi Golem Arianitit qëndron si një monument i trimërisë, por edhe si një dëshmi e raporteve komplekse të pushtetit dhe besnikërisë. I njohur si “Moisiu i Dibrës”, ky gjeneral nuk ishte thjesht një ushtarak, por një pinjoll i rëndësishëm i aristokracisë arbërore, fati i të cilit u gërshetua në mënyrë dramatike me atë të Gjergj Kastriotit.
Gjenealogjia dhe “Shteti” i Aranitëve
Moisi Golemi e kishte prejardhjen nga Valmi (Elbasani i sotëm) në luginën e Shkumbinit. Sipas biografit Marin Barleti, ai ishte “epirot (shqiptar) nga kombësia” dhe rridhte nga dera e famshme e Aranitëve. Lidhet ngushtë me Skënderbeun përmes martesave: ishte nipi i Gjergj Aranitit (vjehrrit të Skënderbeut) dhe i Vladan Golem Aranitit (kunatit të Skënderbeut).
Zotërimet e tij ishin të shtrira në pika strategjike, kryesisht në zonën e Librazhdit dhe Dibrës së Poshtme. Bazuar në kërkimet e Dhimitër Shuteriqit dhe dëshmitë e Gjon Muzakës, bërthama e zotërimeve të tij përfshinte:
Zona e Librazhdit – Librazhdi, Dragostunja, Dorëzi, Qukësi, Gurra. Çermenika & Mokra – Bjeshka (kështjellë), Tomadhi. Dibra e Poshtme – Pllashci, Dolna Dorovjani (sipas defterëve osmanë të vitit 1467).
“Gjenerali më i mirë i ushtrisë”
Në hierarkinë ushtarake të Besëlidhjes, Moisiu zinte vendin e parë për autoritet dhe trimëri. Barleti shkruan se Skënderbeu e kishte në “krahun e djathtë” dhe i besonte operacionet më delikate. Strategjia e tij u shfaq që në sprovën e parë: Pushtimi i Sfetigradit. Ai tregoi një gjakftohtësi dhe mjeshtëri strategjike që bëri që kështjella, e konsideruar si “porta e ushtrive osmane”, të binte në duart e arbërorëve.
“Moisiu ishte fort i admirueshëm si për merita ushtarake, ashtu dhe meritat prej kapedani, por ishte me gojë ngaherë të gjakosur e… që shumë pak e urdhëronte veten.” — Marin Barleti
Dashuria e Skënderbeut për të ishte e madhe; pas një plagosjeje të rëndë, vetë Kastrioti u kujdes personalisht për kurimin e tij. Megjithatë, Skënderbeu e qortonte shpesh për temperamentin e tij impulsiv, duke e këshilluar që “guximin ta përdorte më me masë dhe fitoren më me mend”.
Enigma e tradhtisë: Shkaqet dhe perspektivat
Pyetja që ka munduar historianët për shekuj është: Përse tradhtoi Moisiu pas betejës së Beratit në vitin 1455? Dokumentet dhe studimet ofrojnë tri këndvështrime kryesore:
Dredhia e Sulltanit (Barleti): Sulltani, duke mos e mposhtur dot Skënderbeun në fushëbetejë, përdori joshjen dhe korrupsionin. Moisiu, si njeriu më i pushtetshëm pas Skënderbeut, u bë shënjestra e “urtësisë dhe mençurisë” osmane.
Humbja e Shpresës (Dhimitër Frangu): Pas disfatës së rëndë në Berat, Moisiu dyshonte se Skënderbeu mund ta mbrohej më Arbërinë. Ai kaloi te osmanët me shpresën për t’u bërë zot i vendit (vasal), duke paguar një tribut vjetor.
Nxitja Venedikase (Fan Noli): Noli sugjeron se Venediku, i shqetësuar nga rritja e fuqisë së Skënderbeut, i inkurajoi dezertorët si Moisiu të hidheshin te turqit për të likuiduar komandantin e tyre përmes një lufte vëllavrasëse.
Nga Stambolli në Gjenevë: Pendesa dhe falja
Rënia e Moisiut nuk ishte përfundimtare. Pas dështimit të tij si komandant i ushtrisë osmane kundër ish-mikut të tij, ai u kthye në Arbëri. Barleti dhe Frangu përshkruajnë një skenë emocionuese ku Moisiu, “i përulur dhe me lot në sy”, kërkoi falje. Skënderbeu, me një madhështi shpirtërore që i takonte vetëm një burri shteti, e fali dhe i ktheu të gjitha nderimet dhe pronat.
Hero apo tradhtar?
Nëse do t’i referohemi fundit të tij tragjik — ekzekutimit të tmerrshëm në Stamboll pasi u zu rob duke luftuar për Arbërinë — Moisi Golemi vdes si hero. “Tradhtia” e tij e përkohshme duket më shumë si një reflektim i krizës së thellë të aristokracisë arbërore nën presionin titanik osman, sesa një urrejtje ndaj Skënderbeut. Ai mbetet “Dibrani” i cili, pavarësisht luhatjeve, dha jetën për atë që ai dhe Kastrioti e quajtën “Epir”.
Burimet kryesore:
- Barleti, M. Historia e Skënderbeut.
- Muzaka, Gj. Memorje.
- Noli, F.S. Gjergj Kastrioti Skënderbeu (1405-1468).
- Shuteriqi, Dh. Aranitët – Historia, Gjenealogjia, Zotërimet.
