Në rrugëtimin e studimeve ballkanike, vepra e historianit të shquar Spyridon Lambros (1851–1919), posaçërisht vëllimi i parë i “Historisë së Greqisë”, mbetet një referencë qendrore për zbërthimin e raporteve etno-historike mes popujve të vjetër të gadishullit. Lambros, një njohës i thellë i arkivave europiane, ndërton një narrativë ku pellazgët, ilirët, dardanët dhe epirotët shihen si pjesë e një mozaiku të pandashëm që parashkroi historinë e Shqipërisë dhe Greqisë moderne.
1. Pellazgët: Trungu i përbashkët i antikitetit
Sipas Lambros, pellazgët nuk janë thjesht një mit, por një realitet historik që shërben si substrat për të gjithë popujt pasardhës në Ballkan. Në tekstin e tij, ai nënvizon se:
“Pellazgët shtriheshin nga brigjet e Adriatikut deri në Azinë e Vogël, duke qenë pararendësit e qytetërimit që më vonë do të kristalizohej në degët helene dhe ilire.”
Ai i sheh pellazgët si “mjeshtrit e parë të gurit” dhe fortifikimeve, gjurmët e të cilëve mbetën të gjalla në memorien kolektive të banorëve të Epirit dhe Ilirisë.
2. Ilirët, Dardanët dhe Marrëdhënia me Epirin
Lambros i kushton një vëmendje të veçantë shtrirjes gjeografike të ilirëve dhe dardanëve. Në analizën e tij, dardanët paraqiten si një forcë vitale që lidhte brendësinë e Ballkanit me bregdetin. Për Lambrosin, Epiri ishte zona ku kufijtë etnikë bëheshin porozë. Ai vëren se shumë prej fiseve të Epirit ndanin zakone dhe tipare gjuhësore me fqinjët e tyre ilirë në veri, duke sfiduar kështu ndarjet rigjide kombëtare të shekujve të mëvonshëm.
Ai thekson se terminologjia “barbarë”, e përdorur nga disa autorë antikë për epirotët apo ilirët, shpesh ishte një term kulturor që tregonte dallimin në organizimin politik, dhe jo domosdoshmërisht një mungesë lidhjeje me botën klasike.
3. Skënderbeu: Mbrojtësi i krishterimit dhe lidhja shqiptaro-greke
Një pikë kulmore në vëllimet e Lambros është trajtimi i figurës së Gjergj Kastrioti-Skënderbeut. Historiani e portretizon atë jo vetëm si heroin kombëtar të shqiptarëve, por si një figurë me përmasa pan-ballkanike dhe europiane.
Në dritën e dokumenteve që Lambros zbuloi në arkivat e Venedikut dhe Napolit, ai shkruan:
“Skënderbeu ishte mburoja e fundit e lirisë ballkanike. Rezistenca e tij në kështjellat e Shqipërisë nuk mbrojti vetëm popullin e tij, por frenoi vërshimin osman drejt brigjeve të Italisë dhe Peloponezit.”
Lambros argumenton se bashkëpunimi midis shqiptarëve dhe grekëve (posaçërisht stradiotëve) në shekujt XV-XVI ishte një vazhdimësi e asaj lidhjeje të vjetër pellazgjike, ku të dy popujt u rreshtuan nën flamurin e krishterimit kundër pushtimit aziatik.
4. Arvanitët dhe vazhdimësia etnike
Në veprën e tij, Lambros nuk lë pa përmendur praninë e shqiptarëve (arvanitëve) në territorin e Greqisë moderne. Ai e sheh këtë prani si një infuzion force dhe vitaliteti. Për Lambrosin, integrimi i arvanitëve në jetën politike dhe ushtarake greke ishte një proces natyror, i lehtësuar nga historia e gjatë e bashkëjetesës në Epir dhe Maqedoni. Ai i cilëson ata si “luftëtarë të lindur”, të cilët ruajtën tiparet e lashta ilire të qëndresës dhe besnikërisë.
Sot, leximi i Spyridon Lambros na ofron një perspektivë ku historia nuk shihet si një mjet ndarjeje, por si një fushë studimi mbi rrënjët e përbashkëta. Referencat e tij ndaj pellazgëve si bazë e përbashkët dhe vlerësimi i lartë për Skënderbeun, e vendosin atë në radhët e historianëve që kuptuan se fati i Shqipërisë dhe Greqisë ka qenë historikisht i ndërthurur.
Vepra e tij mbetet një dëshmi e faktit se gjuha, gjaku dhe territori në Ballkan janë pjesë e një kronike mijëvjeçare që nis me pellazgët dhe vazhdon me qëndresën heroike të Arbërisë mesjetare. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Burimet kryesore:
- Lambros, Spyridon P. Istoria tis Ellados (Historia e Greqisë), Vëllimi 1, Athinë.
- Shënime arkivore mbi Skënderbeun dhe stradiotët (Koleksioni Lambros).
- Studime mbi substratin pellazgjik në Epir dhe Iliri.
