Nga veriu ne jug, sot përkujtohet përvjetori i lindjes së Llazar Gushos, poetit që modernizoi vargun shqip dhe mbetet padiskutueshëm “Mbreti i Lirikës” sonë.
Sot, letërsia dhe kultura shqiptare kremtojnë 126-vjetorin e lindjes së një prej figurave më emblematike të letrave: Lasgush Poradecit. I lindur nën emrin Llazar Gusho më 27 dhjetor 1899, ai do të shndërrohej në zërin më delikat, më të thellë dhe më metafizik të poezisë shqipe, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të studiohet e të adhurohet edhe sot.
Origjina dhe Mistika e Pseudonimit
Lasgushi nuk ishte thjesht një emër arti, ishte një projekt identitar. I lindur në një familje me tradita të forta atdhetare në Pogradec, ai e krijoi pseudonimin e tij përmes një “rrudhjeje” gjeniale: La (Llazar) – S (Sotir, i ati) – Gush (Gusho). Ndërsa mbiemrin ia huazoi vendlindjes së tij të dashur, duke u vetëquajtur përgjithmonë Poradeci. Ky akt tregonte lidhjen e tij të pathyeshme me tokën dhe liqenin që do të bëheshin personazhet kryesore të vargjeve të tij.
Shtegtimi drejt Dijes: Nga Manastiri në Graz
Rruga e tij drejt formimit intelektual ishte një udhëkryq kulturash. Pas studimeve të para në Manastir dhe Athinë, Lasgushi u zhvendos në Rumani në vitin 1921. Bukureshti u bë foleja ku ai u lidh me lëvizjen atdhetare, u miqësua me Asdrenin dhe shërbeu si sekretar i Kolonisë Shqiptare.
Megjithatë, pikën kthesë në jetën e tij do ta shënonte viti 1924. Falë një burse nga Qeveria e Fan Nolit, ai arriti të studionte në Graz të Austrisë, ku u diplomua në Fakultetin e Filologjisë Romano-Gjermane. Ky edukim perëndimor i dha atij mjetet për të sjellë një frymë krejtësisht të re në letërsinë shqipe.
Një Zë i Veçantë në Plejadën e Pavarësisë
Ndryshe nga bashkëkohësit e tij si Fishta, Noli apo Migjeni, Lasgushi u shqua për një ndjeshmëri të pashoqe. Nëse Fishta ishte epik dhe Noli oratorik, Lasgushi ishte muzikë dhe dritë.
Më 1933 botoi “Vallja e yjeve”.
Më 1937 vijoi me “Ylli i zemrës”.
Këto dy vëllime konsiderohen si gurët e themelit të simbolizmit dhe modernitetit në poezinë shqipe. Ai i këndoi dashurisë me një etikë të lartë dhe natyrës me një adhurim mistik, duke e shndërruar Liqenin e Pogradecit në një simbol universal të shpirtit njerëzor.
“Në veprën e këtij liriku të madh jetoi shqetësimi atdhetar i mbrojtjes së kombit, por edhe dëshira për një emancipim të përgjithshëm kulturor e shpirtëror të shoqërisë shqiptare.”
Heshtja Krijuese dhe Ura me Botën
Pas Luftës së Dytë Botërore, nën presionin e sistemit që nuk e asimilonte dot lirizmin e tij të pastër, Lasgushi u tërhoq në një “heshtje” fisnike, duke u fokusuar te përkthimi. Por, edhe në këtë fushë, ai u tregua mjeshtër.
Ai i dha shqipes zërin e Pushkinit, Gëtes, Hajnes, Bajronit dhe Hygosë. Përkthimet e tij të “Eugjen Onjegin” apo lirikave të Lermontovit nuk janë thjesht përshtatje, por rikrijime në një gjuhë shqipe të pasur e plot ngjyra.
Trashëgimia: Një Adhurim i Përjetshëm
Lasgush Poradeci u nda nga jeta më 12 nëntor 1987 në Tiranë, por la pas një univers të tërë. Studiuesit më të mëdhenj, nga Eqrem Çabej e Mitrush Kuteli, deri te Sabri Hamiti e Ismail Kadare, e kanë cilësuar atë si një poet të paarritshëm.
Kadareja do ta përshkruante si poetin që “lindi dhe vdiq me poezinë”, duke theksuar se Lasgushi ishte i vetmi që guxoi të mbante gjallë shpirtin e lirë të artit në kohë të vështira.
Sot, në 126-vjetorin e tij, vargjet e Lasgushit mbeten po aq të freskëta sa valët e liqenit që ai aq shumë e deshi. Ai mbetet ylli që vazhdon të vallëzojë në qiellin e letërsisë sonë.
