Pjesa e parë
Himara, një rajon bregdetar në Epirin Verior (Shqipëri), ka qenë historikisht një vatër e rezistencës dhe identitetit të fortë kulturor. Ky artikull analizon statusin dhe përkatësinë etnike të banorëve të saj, Himariotëve, duke u mbështetur në burime të rëndësishme historike të shekullit XIX dhe duke ofruar një interpretim në optikën shqiptare.
Përkufizimi gjeografik i Epirit dhe Shqipërisë
Qëndrimi se territori i sotëm shqiptar jugor është pjesë integrale e Shqipërisë është dokumentuar edhe në tekstet shkollore të hershme greke. Një libër i Gjeografisë Shkollore i vitit 1808, i përkthyer nga grekë të Diasporës, përcakton qartë:
«Αλβανία (Ιλλυρία και Ήπειρος) βρίσκεται στα δυτικά της Μακεδονίας…».”Shqipëria (Iliria dhe Epiri) shtrihet në perëndim të Maqedonisë…”.
Kjo dëshmi, e hershme dhe shkollore, e vendos Epirin si pjesë historike dhe gjeografike të Shqipërisë.
Etnografia e Vlorës dhe Mohimi i “Epirit të Veriut”
Autori Lampros Koutsonikas (Togëtar në Ushtrinë Greke, 1863), në veprën e tij “Historia e Përgjithshme e Revolucionit Grek”, i kushton një kapitull “HISTORISË SË SHQIPËRISË” dhe përcakton qartë përkatësinë etnike të Vlorës, një rajon fqinj me Himarën:
- Krahina e Vlorës banohet “tërësisht nga shqiptarë që flasin gjuhën shqipe dhe natyrisht e klasifikon Vlorën në vendin e Shqipërisë”.
- Ai bën një përjashtim vetëm për një fshat (Palasën) ku banorët flasin greqisht.
- Më e rëndësishmja, Koutsonikas mohon termin gjeografik të përdorur më vonë për arsye politike: “Sado që të kërkosh askund nuk do të gjesh termin gjeografik të ‘Epirit të Veriut’.”.
Kjo dëshmi e brendshme greke refuzon bazën gjeografike të pretendimeve për një entitet të veçantë “Epir i Veriut” dhe e konfirmon bregdetin e afërt (Vlorë/Himarë) si thellësisht shqiptar etnikisht.
Himara dhe Përkatësia Shqiptare e Banorëve
Emile Isambert, në veprën e tij “Udhëtime në Maqedoni, Epir dhe Thesali” (përkthyer në Greqi në 1878), jep detaje specifike për Himarën:
- Himara përshkruhet si një qytet që “në kohërat e Plinit u quajt “Akrokerunia” dhe nuk ka histori”.
- Vlen të theksohet se, kur flet për banorët e saj, ai thotë: “Banorët e saj, shqiptarë me origjinë ( Αλβανοί καταγωγής ), ruajtën fenë e krishterë, duke u konvertuar pjesërisht në fenë ortodokse në mes të fiseve fqinje”.
Kjo është një dëshmi thelbësore, pasi nënvizon se thelbi etnik i Himariotëve, pavarësisht besimit fetar ortodoks, është shqiptar në origjinë. Besimi i krishterë ortodoks ishte më tepër një fenomen i huazuar apo i ruajtur në mes të “fiseve fqinje” (greke), ndërsa origjina etnike mbetet shqiptare.
Një vëzhgim plotësues i piktorit Edward Lear në Himarën e vitit 1848, thekson prerjen e flokëve me stil luftarak ( Οι Αλβανο-Αρβανίτες γυναίκες κόβουν τα μαλλιά τους με πολεμικό τρόπο) duke sugjeruar një lidhje kulturore të fortë shqiptaro-arvanitase.
Përballja me Narrativën e “Grekëzimit”
Argumenti i ri, dëshpërimi i heleno-romakëve (grekë) kundër etiketimit të ngushtë historik të arvanitasve – shqiptarëve, është se në fund të fundit arvanitasit luftuan si grekë dhe prandaj ky argument i palëkundur etnologjik nuk lë vend për analiza dhe interpretime të tjera historike. Ky pozicion është një formë e përvetësimit të historisë bazuar në rezultatin e një konflikti dhe jo në identitetin e protagonistëve.
Ky argument sjell një sfidë kritike:
- Përse u ngarkuat me “Bizantin” (i cili nuk ishte Bizant, por një vazhdim i Perandorisë Romake Perëndimore) me Krishterizmin dhe anekdota të tjera historike?
- Kur dhe ku luftoi dhe jetoi “Bizantini” si “Grek”, kur, meqë ra fjala, kjo fjalë ishte e ndaluar dhe e shkishëruar?
- Kur e jetoi kjo Perandori e lartpërmendur “Bizantine” jetën si “greke”?
- Si atëherë e përvetësoni atë si “greke”?
Historia, sipas standardeve dhe masave tuaja, nuk do t’ju tolerojë më. Përveç kësaj, Himariotët nuk luftuan vetëm si “Greke”, por një pjesë e tyre, si Suliotët, luftuan si mercenarë shpesh kundër fuqive osmane në shërbim të Fuqive të Mëdha apo u bënë pjesë e lëvizjeve të tjera, ndërsa ata si Spiro Milio dhe Kristakis Zografos Toskis, luftëtarë epirotë të Revolucionit Grek, identifikohen me origjinë shqiptare/lapiote/toske.
Nuk mund të përdoret lufta për një shkak të përbashkët (si Revolucioni Grek) si provë e përkatësisë etnike greke për një popullsi (Himariotët/Arvanitasit) që dokumentohet qartë në burimet e shekullit XIX si shqiptare në origjinë. Do të vijë një ditë kur të gjitha këto falsifikime dhe pagëzime historike të idhujtarisë greke do t’i përkasin muzeut të mashtrimit global.
Himariotët, Llapët dhe trashëgimia e identitetit Shqiptar
Pjesa e parë e këtij studimi theksoi dëshmitë historike dhe gjeografike që e vendosin Epirin dhe bregdetin e tij, përfshirë Himarën, si pjesë integrale të Shqipërisë, me Himariotët të cilësuar si “shqiptarë në origjinë” (Emile Isambert, 1878). Kjo pjesë e artikullit analizon figura kyçe historike të Himarës dhe Suliotëve, duke thelluar argumentin e përkatësisë etnike shqiptare bazuar në burimet e botuara gjatë shekullit XIX.
Përcaktimi i Himarës dhe Lidhja me Llapët
Historianët ushtarakë dhe gjeografët e shekullit XIX e lidhnin Himarën dhe banorët e saj, shpesh të quajtur Labër (Llap), me fisin shqiptar.
- Përkufizimi Etnik Shqiptar (Llapë): Një burim i botuar në Athinë në vitin 1835 nga Christofor Perraivos (nën titullin “Kujtime Luftarake…”) e përcakton qartë: “Himariotët janë shqiptarë të fisit të Llapëve dhe flasin vetëm gjuhën shqipe”.
- Ky burim thekson se Llapët janë ata të cilët (duke ndjekur Çamët) shtrihen nga lumi Aos (Vjosë) dhe përfshijnë krahinat e Himares, duke u shtrirë paralelisht me detin Jon dhe në një pjesë të Gjirit të Vlorës.
- Këta banorë përshkruhen si të aftë për punë fizike dhe të zotë në përdorimin e armëve për roje nate.
- Përfundimi se ata flisnin vetëm shqip theksohet me shembullin e tyre për t’iu përgjigjur pyetjeve vetëm me “Koka kuqe, që do të thotë kokë e kuqe (kokë lëkure e kuqe)”, duke treguar se ishin banorë që flisnin dialektin shqiptar, ndërsa ata që “njihnin pak prej greqishtes, e konsideronin atë (shqipen) barbare”.
- Vazhdimi Etnik Shqiptar: Edhe pas Revolucionit Grek, figura të shquara me origjinë nga Epiri identifikoheshin qartë me etninë shqiptare. John Gennadios (1844-1932), diplomati dhe filologu, fliste me pasion për Greqinë, por njëkohësisht ishte i njohur për përkrahjen e gjuhës dhe etnologjisë shqiptare.
Përkatësia Etnike Shqiptare e Figurave Kryesore të Himarës
Luftëtarë kyç të revolucionit grek me origjinë nga Epiri dhe Himara, që shpesh përdoren nga historiografia greke si prova e “grekëzimit” të zonës, identifikohen nga burimet e kohës si shqiptarë (lapë ose toskë).
- Spiro Milio (Spiromiljos):
- Spiro Milio, strategu i famshëm Himariot, cilësohet në burimet e kohës si Llap ( Λιάππης).
- Një tekst i vitit 1875 e cilëson atë si “llap nga Himara”.
- Dëshmitë e kohës tregojnë se Himariotët, përfshirë Spiro Milon, flisnin vetëm gjuhën shqipe dhe nuk dinin greqisht. Kur Mbreti i Greqisë prezantoi Milon tek oficerët e tij, ai e bëri këtë duke theksuar se ai ishte “një Shqiptar”.
- Christakis Zografos Toskis: Gjithashtu shënohet si luftëtar Epirot me origjinë Toske ( Ηπειρώτης Τοσκανικής καταγωγής ).
Këto dëshmi, shkruar nga autorë si V. D. Zotos Molosos (1875), konfirmojnë se elita luftarake e Himarës dhe Epiri i Jugut ruante identitetin e saj shqiptar (Llapë/Toskë), pavarësisht angazhimit në çështje politike dhe ushtarake rajonale.
Shqiptarët Ortodoksë: Himariotët, Suliotët dhe Parganiotët
Ndryshe nga ajo që mund të supozohet, feja ortodokse nuk shërben si argument etnik. Henry Skene, në një artikull të lexuar para Shoqërisë në qershor 1848, thekson:
- Identiteti i Trefishtë Shqiptar: “Shumë komunitete Shqiptarësh, të cilët më parë ishin të krishterë, janë bërë ndjekës të Muhametit”.
- Ai vazhdon duke theksuar se kishte shembuj besnikërie ndaj Kryqit, ku më të shquarit ishin “Suliotët, Himariotët dhe Parganiotët (Suliotes, Chimariotes, and Parganotes), të cilët mbetën besnikë ndaj Kishës Greke, dhe Mirditët, ndaj asaj të Romës”.
- Kjo dëshmi i kategorizon qartë Suliotët, Himariotët dhe Parganiotët si “Shqiptarë”. Fakti që ata mbetën besnikë ndaj Kishës Ortodokse Greke tregon vetëm një preferencë fetare, dhe jo një përkatësi etnike.
Analiza Gjeografike dhe Historike Plotësuese
Burimet e hershme Greke dhe Perëndimore e përcaktojnë rajonin si Shqipëri.
- Përkufizimi i Hershëm i Epirit: Një burim i vitit 1819 e vendos Epirin brenda Shqipërisë, duke shpjeguar se “Epiri përmbahet në Shqipëri” dhe se “Shqipëria ndahet në dy pjesë, atë të Shqipërisë së Sipërme dhe të Poshtme”. Shqipëria e Poshtme përcaktohet si “kryesisht Epir”.
- Harta e Shqipërisë (Lear, 1848): Harta e rrugës së Edward Lear, hartuar në vitin 1848, paraqet qartë rajonin e Himarës si pjesë të Shqipërisë (Albania). Kjo hartë vizaton kufijtë e Shqipërisë, duke e përfshirë Epirin Jugor (Janinën, Pargën etj.) brenda saj.
Himariotët, bazuar në analizën e dokumenteve greke dhe perëndimore të shekullit XIX, ishin shqiptarë në origjinë, shpesh të përshkruar si pjesë e fisit Llap. Përkatësia e tyre në Kishën Ortodokse Greke, e përbashkët me Suliotët dhe Parganiotët, nuk e ndryshon këtë fakt etnik.
Ky studim rikonfirmon se pozicionimi se Himariotët, duke luftuar nën një flamur të përbashkët gjatë Revolucionit Grek, humbën identitetin e tyre kombëtar shqiptar, është një argument i dobët, i cili duhet të shihet si:
Argumenti i ri, dëshpërimi i heleno-romakëve (grekë) kundër etiketimit të ngushtë historik të arvanitasve – shqiptarëve, është se në fund të fundit arvanitasit luftuan si grekë dhe prandaj ky argument i palëkundur etnologjik nuk lë vend për analiza dhe interpretime të tjera historike.
Por atëherë, o maskarenj, kukulla të prodhimit më të madh shtetëror të falsifikimit, përse na keni ngarkuar me “Bizantin” – i cili nuk ishte Bizant, por një vazhdim i Perandorisë Romake Perëndimore – me Krishterizmin dhe anekdota të tjera historike? Kur dhe ku luftoi dhe jetoi “Bizantini” si “Grek”, kur, meqë ra fjala, kjo fjalë ishte e ndaluar dhe e shkishëruar? Kur e jetoi kjo Perandori e lartpërmendur “Bizantine” jetën si “greke”? Si atëherë e përvetësoni atë si “greke”? Historia vetë nuk do t’ju tolerojë më me standardet dhe masat tuaja. Do të vijë një ditë kur të gjitha këto falsifikime dhe pagëzime historike të idhujtarisë greke do t’i përkasin muzeut të mashtrimit global. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
