Apeli Shqiptaro-Amerikan tek Presidenti Wilson (1918)
Letra e datës 12 Tetor 1918, e dërguar Presidentit të Shteteve të Bashkuara, Woodrow Wilson, nga përfaqësues të komunitetit shqiptaro-amerikan, nuk është thjesht një dokument arkivor. Ajo është një akt themelues i diplomacisë moderne shqiptare, e cila në kulmin e Luftës së Parë Botërore dhe në prag të Konferencës së Paqes në Paris, i dha zë sovranitetit të Shqipërisë në arenën ndërkombëtare.
Kjo letër, e cila gjendet e dokumentuar edhe në vëllimin historik “100 Years: Wilson, Paris Peace, Versailles, Albanian-American Friendship” nga David Hosaflook, dëshmon momentin kur parimet e vetëvendosjes u vunë në provë.
Rëndësia e Letrës dhe Mesazhi Thelbësor
Letra, e drejtuar “Shkëlqesisë së Tij, WOODROW WILSON…”, është një apel i formuluar në mënyrë strategjike dhe morale. Ajo përmban dy pika kryesore me rëndësi të madhe:
Parimi i Luftës dhe Paqes: Derguesit e inkuadrojnë kërkesën e tyre duke i bërë jehonë vetë filozifisë së Wilsonit. Ata theksojnë se lufta aktuale e ka origjinën te “mosrespektimi i të drejtave të kombeve dhe kombësive të vogla”. Duke e lidhur fatin e Shqipërisë me themelet e drejtësisë ndërkombëtare, ata e detyruan Wilsonin të vepronte në përputhje me vizionin e tij për Paqen e Versajës.
Barrë Nderi (Honorable Burden): Peticioni kërkon që Wilsoni të marrë “barrën e nderuar të përdorimit të ndikimit të kombit tuaj fisnik në Konferencën e Paqes, për të mbrojtur interesat jetike të kombit tonë miqësor”. Kjo frazë thekson se mbrojtja e Shqipërisë nuk ishte thjesht një detyrim politik, por një akt moral dhe një shërbim ndaj parimeve më të larta të drejtësisë.
Derguesit: Zëri i Diasporës Shqiptaro-Amerikane
Në nënshkrimin e letrës, vërehen dy emra kyç: (Mrs.) CHRISTO A. DAKO dhe DHIMITRI BALA, Secretary. Këta përfaqësonin lobin shqiptar në SHBA, të organizuar kryesisht përmes Federatës Pan-Shqiptare “Vatra”.
Mrs. Christo A. Dako (Severi Çomo): Bashkëshortja e Christo Dako, ajo ishte një veprimtare e shquar patriotike, e cila tregon se në lëvizjen e rëndësishme lobuese morën pjesë aktivisht edhe gratë e diasporës. Përfshirja e saj dëshmon se përfaqësimi i Shqipërisë në SHBA ishte një përpjekje kolektive, jo vetëm e burrave politikisht të angazhuar.
Dhimitri Bala: Si Sekretar i kësaj letërkëmbimi, ai ndoshta ka luajtur një rol kyç në organizimin dhe komunikimin e Memorandumeve drejt Uashingtonit, duke siguruar që zëri i shqiptarëve të dëgjohej.
Rëndësia e tyre qëndron në faktin se ishin komuniteti shqiptar në Amerikë që, përmes lidhjeve dhe njohjes me sistemin politik amerikan, arritën të komunikonin në mënyrën dhe gjuhën që Wilsoni e kuptonte dhe e respektonte.
Vlera Pozitive: Shpëtimi i Sovranitetit
Reagimi i Wilsonit ndaj këtij dhe Memorandumeve të tjera nga delegacionet shqiptare ishte shpëtimtar:
Neutralizimi i Traktatit të Londrës: Qëndrimi i Wilsonit, i frymëzuar nga parimi i vetëvendosjes dhe nga presionet e artikuluara nga diaspora, e bëri Presidentin Wilson të vetmin lider të madh që kundërshtoi plotësisht Traktatin Sekret të Londrës (1915), i cili parashikonte shpërbërjen e Shqipërisë.
Garanci Territoriale: Wilson ishte i palëkundur: ai i kundërshtoi planet italiane për të marrë Vlorën dhe ndarjen e pjesëve të Shqipërisë jugore dhe veriore. Kjo sjellje e SHBA-së parandaloi copëtimin e shtetit dhe i dha mundësi patriotëve të brendshëm të organizoheshin (si në Kongresin e Lushnjës 1920) dhe të konsolidonin shtetin.
Miqësi Strategjike: Kjo letër shënoi fillimin e asaj që do të bëhej një marrëdhënie e veçantë shqiptaro-amerikane, ku SHBA-ja u bë garantori historik i ekzistencës së shtetit shqiptar.
Dokumentimi Shkencor nga David Hosaflook
Ky dokument historik dhe konteksti i tij gjenden të analizuara thellësisht në vëllimin: “100 Years: Wilson, Paris Peace, Versailles, Albanian-American Friendship” nga David Hosaflook.
Roli i Librit: Vepra e Hosaflook shërben si një burim i domosdoshëm, sepse ai dokumenton me rigorozitet se si zëri i shqiptarëve, i drejtuar nga parimet, arriti të ndikojë në vendimet e Wilsonit. Libri i jep kësaj letre vendin e saj të merituar si një nga dokumentet kyçe që e bindi Shtëpinë e Bardhë të mbështeste të drejtat shqiptare.
Autori – David Hosaflook: David Hosaflook është një studiues amerikan i specializuar në historinë dhe kulturën shqiptare, i cili ka jetuar dhe punuar për shumë vite në Shqipëri. Si një studiues i huaj, ai i qaset burimeve arkivore amerikane me objektivitet, duke e bërë punën e tij të besueshme dhe thelbësore për historiografinë. Vëllimi i tij është një shërbim ndaj historisë, duke konfirmuar se Wilsoni ishte shpëtimtari i Shqipërisë jo nga rastësia, por si rezultat i punës së organizuar të patriotëve dhe parimeve të tij.
Letra e 12 Tetorit 1918, e ndërthurur me parimet e Wilsonit dhe e dokumentuar nga studiues si Hosaflook, mbetet një kujtesë e gjallë e fuqisë së diplomacisë, kur ajo mbështetet te e drejta dhe morali. Përgatiti Elis Buba/ usalbanianmediagroup.com
100 Years: Wilson, Paris Peace, Versailles, Albanian-American Friendship
David Hosaflook
