Në rrëzë të malit Parnassos, ku legjenda thotë se orakulli i Apollonit fliste nëpërmjet priftëreshës Pythia, ngrihen ende sot mbetjet e Tempullit të Delfit, një nga qendrat më të njohura të botës së lashtë. Por përtej famës së tij si “zemra shpirtërore e Greqisë”, shumë studiues modernë e kanë parë këtë tempull si një qendër shumë më të hershme se qytetërimi helen — një trashëgimi e kulturës pellazge, që shtrihej në trojet e mëvonshme ilire, epirote dhe etruske.
Origjina paragreke e Delfit
Historianë si Matthew Aref në veprën e tij “The Illyrians: The Original Greeks” theksojnë se qendrat më të hershme fetare të Greqisë, si Dodona dhe Delfi, janë ndërtuar mbi vendbanime paragreke, të cilat u takonin popullsive pellazge – paraardhëse të ilirëve dhe epirotëve. Aref argumenton se vetë fjala “Delphi” rrjedh nga rrënja iliro-pellazge delb/delph, që ka lidhje me “dritën” dhe “diellin”, një nocion tejet i pranishëm në simbolikën e këtyre popujve.
Në të njëjtën linjë, Nermin Vlora Falaschi në librin “Etruskerit fillojnë nga Pellazgët” thekson se shumë nga vendet e shenjta helene kanë arkitekturë, rite dhe emërtime që lidhen më shumë me traditën pellazge dhe jo me atë helene të mëvonshme. Sipas saj, orakulli i Delfit ishte një formë e zhvilluar e kulteve të lashta pellazge që adhuronin “Zotin e Dritës” — Diellin, simbol i mençurisë dhe parashikimit, shumë kohë para se të personifikohej si Apollon nga helenët.
Shtylla spirale dhe mbishkrimi “TARANT…” – një dëshmi e lidhjeve iliro-etruske
Në njërën nga bazat e gurta të kompleksit të Delfit, vihet re një mbishkrim i gdhendur me shkronja të mëdha: TARANT. Ky emër i referohet qytetit të lashtë të Tarasit (Tarentit), një koloni e hershme në Italinë jugore, e themeluar nga popullsi që burimet antike i quajnë “pelazgë” ose “ilirë të jugut”.
Studiuesja italiane Lucia Nadin, në kërkimet e saj mbi lidhjet midis kulturës venete dhe asaj ilire (“Il Veneto e l’Albania: un legame antico”), ka theksuar se shumë qytete të Italisë jugore, si Taras, Brundisium dhe Rhegium, u themeluan nga popullsi që kishin gjuhë dhe simbole të përbashkëta me Ilirët dhe Epirotët. Mbishkrimet e tyre të hershme, sipas Nadinit, ruajnë forma fonetike para-greke që lidhen me substratin pellazg.
Në këtë kuptim, mbishkrimi i Tarasit në Delfi përfaqëson jo vetëm një dedikim qytet-shtetesh që merrnin pjesë në ceremonitë fetare, por edhe një dëshmi të një rrjeti kulturor që bashkonte Ilirinë, Epirin, Etrurinë dhe Italinë e jugut në një botë të përbashkët pellazgjike.
Përkime kulturore dhe gjuhësore
Gjatë dekadave të fundit, disa albanologë dhe indoeuropianistë kanë argumentuar se elemente të gjuhës pellazge dhe ilire janë ruajtur në shqipen e sotme.
Nermin Vlora Falaschi e sheh shqipen si “çelësin për të deshifruar mbishkrimet etruske dhe pellazge”, ndërsa studiuesi rumun Nicolae Densușianu, në veprën monumentale “Dacia Preistorică”, përmend Pellazgët si popullin më të vjetër të Europës juglindore, që përhapën mitet, simbolikën e gjarprit dhe kultin e dritës – të gjitha të pranishme në ikonografinë e Delfit.
Kjo shtyllë spirale e bronztë, e njohur si “Gjarpri i Delfit”, përbën një mbetje simbolike të kultit të lashtë të gjarprit, i cili në mitologjinë pellazge përfaqësonte energjinë e Tokës, mbrojtjen dhe diturinë hyjnore. Edhe Dodona, qendra tjetër e shenjtë në Epir, kishte në qendër të saj kulmin e gjarprit të shenjtë, që lidhej me perëndeshën Tokë – Gaea – shumë kohë përpara kultit të Apollonit.
Delfi si trashëgimi e një bote më të gjerë
Në këtë këndvështrim, Delfi nuk është një produkt i pastër helen, por një sintezë e shtresave më të hershme të kulturës mesdhetare lindore, ku ndikimi pellazg-ilir ishte themelor.
Kjo ide mbështetet edhe nga studiues si Robert Temple (“The Crystal Sun”) dhe E. M. C. Whittaker, të cilët sugjerojnë se astronomia, arkitektura e tempullit dhe orientimi i tij ndaj Diellit dhe yjeve nuk mund të jenë thjesht fryt i periudhës klasike greke, por mbartin dije të lashta të trashëguara nga civilizime më të hershme të Ballkanit dhe Egjeut parahistorik.
Delfi, një urë midis Pellazgjisë dhe Helenizmit
Sot, vizitori që ndalet para shtyllës spirale të bronztë dhe lexon mbishkrimin “TARANT” sheh më shumë sesa një relike historike. Ai sheh gjurmën e një bote që nuk i përkiste ende Greqisë së klasikëve, por një universi më të gjerë ballkanik dhe mesdhetar, ku pellazgët, ilirët dhe etruskët ndanin të njëjtin kod kulturor e shpirtëror.
Kjo prani e përbashkët, e gdhendur në gur e bronz, tregon se Delfi ishte më shumë se një orakull helen — ishte një qendër e urtësisë së lashtë pellazgjike, që grekët e trashëguan, por nuk e shpikën./ Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Një falenderim i vecantë për mikun dhe bashkepuntorin tonë, kërkues i apasionuar, Z. Mentor Mimani, për materialet fotografike.
