Në 34-vjetorin e ndarjes nga jeta, kujtojmë shkrimtarin që revolucionarizoi romanin shqip dhe interbrigadistin që nuk u mposht kurrë nga prangat dhe diktaturat.
Sot mbushen 34 vjet nga dita kur letërsia shqipe humbi një prej zërave të saj më autentikë dhe më rebelë. Më 27 dhjetor 1991, në Tiranë, u shua Petro Marko – njeriu që jetoi disa jetë brenda një të vetmeje: mësuesi, publicisti, luftëtari i lirisë në Spanjë dhe shkrimtari që i dha frymë modernitetit në prozën tonë.
Një fëmijëri mes detit dhe mungesës
I lindur në Dhërmiun e brigjeve të kaltra më 25 nëntor 1913, Petro Marko ishte biri i Markos dhe Zoicës, por fati deshi që ai të rritej nën kujdesin e gjyshes, Mama Mille. I ati, një tregtar qitroje që ishte internuar nga italianët në ishujt e Tirrenit, u sëmur dhe e la Petron të vogël. Ky kontakt i hershëm me padrejtësinë dhe internimin do të bëhej oguri i zi që do ta ndiqte shkrimtarin gjatë gjithë jetës.
Formimi: Nga Vlora në “fërkimet” e Athinës
Pasi mbaroi shkollën fillore në fshat, Petrua u regjistrua në Shkollën Tregtare në Vlorë (1924–1932), ku pati fatin të mësonte nga emra si Kolë Kamsi dhe Ernest Koliqi. Ishte pikërisht një mësues italian që i prezantoi për herë të parë “Manifestin” e Marksit, duke mbjellë tek ai idetë e para majtiste.
Shtegtimi i tij vazhdoi në Greqi, ku në Fakultetin e Letërsisë në Athinë do të shfaqej hapur karakteri i tij i pathyeshëm. Kur rektori grek i kërkoi të mohonte origjinën e tij si mësues i shqipes, Petroja ia ktheu me trimëri: “Turp për ju që jetoni ende në kohën e Bizantit!”. Ky akt i kushtoi përjashtimin, por i kaliti identitetin.
Pushka dhe Penda: Nga Spanja në Ustikë
Viti 1937 do ta gjente Petron në frontin e luftës vullnetare. Ai u bë kryetar i grupit prej 113 shqiptarëve që u nisën drejt Albacetes për t’u bashkuar me Brigadat Internacionale në Spanjë. Atje, në brigadën “Garibaldi”, ai luftoi krah emrave botërorë si Ernest Hemingway dhe Pablo Neruda.
Kthimi në atdhe pas Luftës së Spanjës nuk i solli qetësi. Fashistët e burgosën në Vlorë e Tiranë, e më pas e internuan në ishullin famëkeq të Ustikës në Itali. Kjo përvojë do të shërbente më vonë si lënda e parë për kryeveprën e tij, “Nata e Ustikës”.
Përplasja me Diktaturën dhe “Vija e Partisë”
Pas vitit 1944, Petro Marko u kthye në Shqipëri me shpresën e madhe të idealistit. U vu në krye të gazetës “Bashkimi”, por shpejt u bë “halë në sy” për regjimin e ri. Refuzimi i tij për t’u nënshtruar diktatit që vinte nga Beogradi dhe mbrojtja e ideve të tij jashtë kornizave partiake i kushtuan shtrenjtë:
- 1947–1950: Arrestohet dhe burgoset me akuza absurde.
- 1973: I hiqet e drejta e botimit.
- 1975: Regjimi godet atje ku dhemb më shumë – burgoset djali i tij, Jamarbëri.
Nuk u pajtua kurrë me fillimin e diktaturës, duke u përballur sy më sy me vdekjen dhe përndjekjen.
Një revolucion në letërsinë shqipe
Për kritikën letrare, Petro Marko mbetet “babai i romanit modern shqiptar”. Veprat e tij si “Hasta la vista” (1958) dhe “Qyteti i fundit” (1960) thyen klishetë e soc-realizmit, duke sjellë një frymë njerëzore, universale dhe një teknikë rrëfimi që nuk ishte parë më parë në Shqipëri.
Në faqet e tij rrezaton besimi te mirësia dhe humanizmi, edhe pas ferrit të burgjeve. Libri i tij amanet, “Retë dhe gurët”, i botuar pas vdekjes në vitin 2000, mbetet një nga dokumentet më tronditëse të autokritikës dhe historisë shqiptare.
Trashëgimia dhe Nderimi
Edhe pse vdiq pa ceremoni sipas amanetit të tij, koha i dha të drejtë “Nderit të Kombit”. Sot, Petro Marko nuk kujtohet vetëm si shkrimtar, por si simboli i intelektualit që refuzoi të shitej për një kolltuk, duke preferuar lirinë e shpirtit mbi çdo gjë tjetër.
“Vjersha asht shprehja ma njerëzore e mendimit dhe e zemrës.” – Hilë Mosi drejtuar Petro Markos.
Veprat Kryesore: Hasta la vista-1958, Qyteti i fundit-1960, Nata e Ustikës-1989, Retë dhe gurët-2000
