Fëmijëria dhe Arsimi
Martin Camaj lindi më 21 korrik 1925 në Temal të Dukagjinit, ku kaloi vitet e para të jetës. Shkollimin e tij e vazhdoi në Shkodër, duke studiuar në Kolegjin Saverian të Jezuitëve. Arsimi i tij u ndërpre në vitin 1946 si pasojë e mbylljes së instituteve arsimore fetare nga regjimi komunist.
Arratisja dhe Studimet Jashtë Vendit
I detyruar të largohej nga Shqipëria në vitin 1948 për të shmangur përndjekjen, fillimisht u vendos si mësues në Tuz të Malit të Zi. Më pas, në vitin 1950, nisi studimet e larta në Beograd, ku diplomoi në degën e letërsisë pas pesë vitesh studimi. Studimet e tij të mëtejshme vijuan në Sarajevë e më pas në Romë, ku në katedrën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe, në krye të së cilës ishte Ernest Koliqi, ai mbrojti doktoraturën mbi “Mesharin” e Gjon Buzukut.
Karriera Akademike dhe Kontributi në Albanologji
Pas marrjes së titullit “Doktor”, Camaj u vendos në Mynih në vitin 1960, ku punoi si lektor. Në vitin 1971, në Universitetin Ludwig-Maximilian, ai themeloi dhe drejtoi për 20 vite katedrën e albanologjisë. Puna e tij shkencore ishte thelbësore për studimet mbi gjuhën shqipe dhe letërsinë shqipe në diasporë. Në vitin 1990, ai u vlerësua me titullin “Profesor i merituar”.
Letërsia dhe Trashëgimia
Përveç punës akademike, Martin Camaj botoi vepra të rëndësishme letrare, mes të cilave: “Nji fyell ndër male”, “Kanga e Vërrinit”, “Legjenda”, “Rrathë”, “Njeriu me vete e me të tjerë”, “Drandja”, “Palimpsest”. Ai gjithashtu kontribuoi me artikuj të ndryshëm në periodikun “Shejzat”. Veprat e tij ishin të ndaluara në Shqipëri deri në vitin 1991, por mbetën një pasuri e paçmueshme për kulturën shqiptare.
Mesazhi i Fundit dhe Vdekja
Më 12 mars 1992, Martin Camaj u nda nga jeta në Mynih. Pesë ditë para vdekjes, ai u drejtoi shqiptarëve një mesazh të fundit, një testament shpirtëror plot mall dhe dashuri për atdheun:
“Të dashun miq e vëllazën shqiptarë, intelektualë, artistë dhe mbarë populli shqiptar, përshëndetjet e mija ju janë drejtue të gjithëve. Gëzohem pa masë se keni vendosur të vlerësoni veprën time: ky vlerësim na afron. Bátë burrninë të më shtini në rreshtin tuej. Ndonëse të ndamë për një gjysmë shekulli, unë jam i jueji e ju jeni të mijt.”
Këto fjalë të fundit reflektojnë dëshirën e tij të përjetshme për të qenë pjesë e kombit shqiptar, ndonëse rrethanat e mbajtën larg. Martin Camaj nuk ishte i huaj për Shqipërinë, as Shqipëria për të; ajo jetonte në poezinë e tij, në punën e tij shkencore dhe në ruajtjen e pasur të gjuhës gegërisht. Sot, fjala e tij vazhdon të jetojë, duke na kujtuar se kultura dhe identiteti nuk mund të harrohen, por duhen ruajtur dhe vlerësuar me devotshmëri.
