Që në fillimet e studimeve krahasimtare mbi gjuhët e Evropës, gjuha shqipe ka zënë një vend të veçantë dhe shpesh problematik për studiuesit. Ndryshe nga gjuhët romane, sllave apo gjermanike, shqipja nuk u përfshi kurrë bindshëm si degë e ndonjërës prej këtyre familjeve. Kjo veçanti e saj u vu re herët dhe u formulua qartë në studimet klasike të filologëve evropianë të shekujve XVIII dhe XIX.
Një dëshmi domethënëse vjen nga William Martin Leake, në veprën e tij Researches in Greece (Londër, 1814), ku, duke u mbështetur në studime më të hershme gjuhësore, ai përmbledh përfundimet e arritura mbi natyrën e shqipes. Teksti i cituar në dokumentin e bashkëngjitur përmend mendimet e filologëve si Xylander dhe Thunmann, të cilët, përmes analizës së formave gramatikore të shqipes, arrijnë në disa përfundime themelore.
Së pari, shqipja nuk është një zhargon i përzier i krijuar nga elemente të huazuara prej gjuhëve romane. Edhe pse shqipja ka marrë hua leksikore nga latinishtja, greqishtja apo më vonë nga sllavishtja dhe turqishtja, struktura e saj gramatikore mbetet origjinale dhe e pavarur. Ky fakt e përjashton hipotezën e një gjuhe të formuar artificialisht ose dytësore.
Së dyti, siç theksohet qartë në tekst, shqipja nuk i përket familjes turaniane apo tatarike, një tezë që ishte hedhur herë pas here në qarkullim në literaturën e hershme evropiane. Analiza morfologjike dhe sintaksore e shqipes nuk tregon asnjë lidhje themelore me këto grupe gjuhësore.
Së treti, dhe më e rëndësishmja, studiuesit vërejnë se shqipja nuk përbëhet nga një masë fjalësh me origjinë të panjohur, por se pjesa dërrmuese e fondit të saj themelor është indoevropian (indo-gjermanik apo arian, sipas terminologjisë së kohës). Kjo e vendos shqipen qartazi brenda familjes së madhe indoevropiane, por si një degë më vete.
Në këtë kontekst, Leake përcjell përfundimin e formuluar fillimisht nga Johann Erich Thunmann, sipas të cilit shqipja moderne është pasardhëse e drejtpërdrejtë e gjuhës së lashtë ilire (ose thrake). Si rrjedhojë, ilirishtja vendoset në të njëjtën kategori me greqishten, latinishten, sllavishten dhe keltishten: jo si nënndarje e tyre, por si një degë e pavarur e familjes indoevropiane.
Kjo tezë u përforcua më tej nga albanologë të mëvonshëm. Gustav Meyer, në fund të shekullit XIX, vërtetoi me metoda të rrepta shkencore indoevropianitetin e shqipes dhe theksoi karakterin e saj të veçantë brenda kësaj familjeje. Norbert Jokl, një nga figurat më të mëdha të albanologjisë, e konsideronte shqipen si trashëgimtaren më të besueshme të ilirishtes, duke e mbështetur këtë në analiza fonetike, morfologjike dhe historike. Edhe Eqrem Çabej, në traditën moderne shqiptare, e zhvilloi më tej këtë vijë kërkimi, duke treguar vazhdimësinë gjuhësore dhe kulturore nga antikiteti ilir drejt shqipes së sotme.
Në përfundim, që nga studimet e hershme të përmbledhura nga Leake më 1814 e deri te albanologjia bashkëkohore, gjuha shqipe shfaqet qartë si një gjuhë unike në Evropë, e dallueshme nga të gjitha të tjerat dhe me rrënjë të thella në lashtësinë ilire të Ballkanit. Kjo veçanti nuk është një pretendim nacional-romantik i vonë, por një përfundim i arritur gradualisht nga filologjia shkencore evropiane, mbi bazën e analizës krahasimtare dhe historike të gjuhëve.
