Trashëgimia e heshtur: Prania e shqiptarëve në Ballkan përmes syrit të historiografisë dhe akademisë sllave
Debati mbi autoktoninë e popujve në Ballkan shpesh ka qenë i mbuluar nga mjegulla e politikës dhe nacionalizmave të shekullit të XX. Megjithatë, kur pluhuri i propagandës ulet, mbeten faktet akademike dhe dëshmitë dokumentare, të cilat shpesh vijnë nga burime të papritura. Një fenomen interesant është pranimi i të vërtetës historike mbi vjetërsinë e shqiptarëve dhe pasardhjen e tyre ilire madje edhe brenda rretheve akademike sllave dhe teksteve ndërkombëtare të kohës.
Ilirët si pararendës: Dëshmia e “The Geographical Review”
Një dokument me rëndësi të veçantë mbetet botimi i The Geographical Review, i cili në faqet e tij trajton me një qartësi shkencore lidhjen e pandashme mes shqiptarëve dhe ilirëve. Teksti citon:
“Shqiptarët, siç dihet mirë, janë ilirët e lashtë, të latinizuar deri në një farë mase gjatë sundimit romak. Përveç kësaj, ata përmbajnë një element të caktuar sllav, të futur veçanërisht gjatë Mesjetës.”
Kjo analizë nuk mjaftohet vetëm me një pohim të përgjithshëm, por specifikon shtrirjen gjeografike të fiseve ilire përpara asaj që teksti e quan “invazioni Jugo-Sllav”. Sipas këtij burimi, përpara dyndjeve sllave, ilirët zinin pjesën perëndimore të gadishullit, nga Danubi i mesëm deri në Epir.
Një pikë kyçe e këtij dokumenti, e nënvizuar me interes të veçantë, është prania e fisit të Dardanëve. Teksti saktëson:
“Në qendër të gadishullit, në afërsi të Nishit, në rrethet e Kosovës dhe Metohisë, dhe rreth rrjedhës së sipërme të Vardarit, do të gjendeshin Dardanët…”
Ky pasazh është jetik për të kuptuar se prania shqiptare (si trashëgimtare e dardanëve) në këto treva nuk është një fenomen i vonshëm migrimi, por një vazhdimësi që i paraprin formacioneve shtetërore sllave në Ballkan. Dokumenti shkon më tej duke i klasifikuar edhe Epirotët dhe Maqedonasit si ilirë, duke zgjeruar hartën e autoktonisë shqiptare në një hapësirë tejet të gjerë gjeografike.
Rade Mihaljčić dhe “Pranimi i vështirë” në Serbi
Një nga kthesat më interesante në historiografinë moderne serbe është padyshim kontributi i historianit të njohur Rade Mihaljčić. Në librin e tij të historisë për klasën e gjashtë, të miratuar nga institucionet arsimore serbe (siç shihet në kopertinën e tekstit “Istorija”), Mihaljčić theu një tabu dekadente.
Mihaljčić, një autoritet në fushën e Mesjetës, argumentoi se shqiptarët e kanë ruajtur gjuhën, doket dhe identitetin e tyre që nga periudha parakristiane, duke mbijetuar si pasardhës të drejtpërdrejtë të popullsisë ballkanike të para-ardhjes së sllavëve. Ky pohim, i përfshirë në një tekst shkollor serb, shërbeu si një “shuplakë” ndaj miteve që tentonin t’i paraqitnin shqiptarët si ardhacakë të vonshëm në trojet e tyre.
Procesi i sllavizimit dhe rezistenca kulturore
Dokumenti i parë i referuar, The Geographical Review, sjell një tjetër argument të fortë akademik mbi fatin e fiseve të tjera ilire. Ai vëren se:
“Të gjitha fiset e tjera ilire, përveç atyre të Shqipërisë së sotme, u sllavizuan gjatë Mesjetës. Duket se një pjesë e popullsisë ilire u tërhoq nga rrethet qendrore dhe veriore të gadishullit drejt Shqipërisë.”
Kjo shpjegon gjenetikisht dhe historikisht se pse struktura e popujve sllavë të jugut mban në vete një komponent të lartë autokton ballkanik, por vetëm shqiptarët arritën të ruanin strukturën gjuhësore dhe etnike të papërthithur nga asimilimi.
Argumente shtesë nga historiografia e huaj dhe sllave
Përveç Mihaljčić, edhe historianë të tjerë sllavë të ndershëm, si Dimitrije Tucović në fillim të shekullit XX, kanë kritikuar politikat ekspansioniste që injoronin realitetin etnik në terren. Po ashtu, dijetarë si Milan Šufflay, një albanolog kroat i shquar, dokumentuan me imtësi simbiozën dhe kufijtë etnikë mes iliro-shqiptarëve dhe sllavëve, duke nxjerrë në pah se qytetërimi shqiptar ishte një barrierë kulturore e palëkundshme.
Vetëdija akademike, qoftë ajo ndërkombëtare apo sllave, kur operon jashtë agjendave politike, konfirmon një të vërtetë të vetme: shqiptarët nuk janë “mysafirë” në Ballkan. Si trashëgimtarë të Dardanëve, Albanëve dhe fiseve të tjera që shtriheshin nga Nishi në Epir, ata përfaqësojnë shtresën më të lashtë të qytetërimit në këtë pjesë të Europës.
Referencat si ato të The Geographical Review dhe pranimi kurajoz i historianëve si Rade Mihaljčić, shërbejnë si gurë themeli për një historiografi të bazuar në fakte, e cila herët a vonë do të triumfojë mbi interpretimet e cunguara nacionaliste.
