1821 nuk ishte thjesht një përplasje mes “Grekëve” dhe “Turqve”, por një tragjedi vëllavrasëse brenda trungut arvanitas pra shqiptar, e cila më pas u “pagëzua” si rilindje helene nga elita e “kalamarasëve”.
Pjesa e parë
Lufta brenda llojit: Paradoksi i Fustanellës
Nëse shohim pikturat e Panajoti Zografit (një luftëtar dhe artist i vetëmësuar i kohës), vërejmë një detaj që historiografia zyrtare shpesh e kalon në heshtje: të dyja palët ndërluftuese mbajnë të njëjtën veshje – fustanellën. Pyetja që shtrohet në dokumentet tona është therëse: Kush ishin këta “Grekë” që luftonin “Arvanitinë”? Siç dëshmohet nga ditarët e kohës, si ai i Nikolla Kasomulit, dallimi mes palëve nuk ishte gjuha apo raca, por feja. Në rrethimin e Akropolit apo në betejat e Moresë, Arvanitët e krishterë (që sot njihen si grekë) u përplasën me Arvanitët muslimanë dhe Shqiptarët e dërguar nga Porta e Lartë. Ishte një “makelej” (masakër) arvanito-arvanitase, ku vëllai nuk njihte vëllanë për shkak të dogmave fetare dhe interesave politike të fuqive të mëdha.
“Kalamarasit” dhe fabrikimi i Perikliut
Dokumentet e ofruara përmendin me ironi “kalamarasit” (shkrimtarët dhe intelektualët e shkolluar në Perëndim). Teksa Arvanitia “zhytej në gjak”, këta intelektualë po “ndërtonin” një identitet të ri. Ata morën lëndën e parë – luftëtarin suliot dhe arvanitas me fustanellë – dhe e “veshën” me petkun e Perikliut antik.
“Arvanitia po krredhej në gjak, dhe kalamarasit ‘bënin’ Perikliun me petrahile.” Ky proces i “demarkacionit” të kombit grek kërkonte fshirjen e elementit shqiptar. Duhej që sulioti të mos quhej më Arvanitas, por “Helen i pastër”. Kështu, historia u tjetërsua: nga një luftë ballkanike për liri dhe besim, u shndërrua në një konflikt “etnik” mes gjoja grekëve antikë dhe turqve aziatikë.
Dëshmitë akademike: Parnassos dhe Helmolt
Nuk bëhet fjalë për teori konspirative, por për dëshmi që gjenden në arkivat e vetë Athinës.
- Në revistën “Parnassos” (1883), pranohet hapur se: “Revolucioni i 1821 ishte një luftë mes Shqiptarëve muslimanë dhe Shqiptarëve të krishterë.” Ngjashmëria mes udhëheqësve si Haxhi Petro dhe Karafili i Premetit ishte aq e madhe, sa vetëm feja i ndante.
- Historiani H.F. Helmolt, në “Historinë e Botës”, thekson se si suliotët dhe armatolët (shumica dërrmuese shqipfolës) u bashkuan me kauzën greke, ndërsa vëllezërit e tyre muslimanë qëndruan me Turqinë.
Mashtrimi me tekstet shkollore
Një nga pikat më revoltuese të ngritura është edukimi shtetëror grek. Tekstet e vitit 1955 (si “Anagnostikon” i klasës së 6-të) i mësonin fëmijët arvanitas se “Suliotët luftuan Arvanitinë”. Ky është një kulm i tjetërsimit: t’i mësosh pasardhësit të Arvanitit se paraardhësi i tij ishte “armiku” i vetvetes.
Ky lloj edukimi ka krijuar një brez që ndjen tmerr nga rrënjët e veta. Duke i thënë Arvanitit se “Grekët luftuan Arvanitinë”, shteti grek ka arritur të zhveshë një popull të tërë nga identiteti i tij real, duke e lënë atë në një gjendje konfuzioni historik.
Një thirrje për zgjim
Dokumentet sugjerojnë se politika e “përdhosjes” së elementit arvanitas ka dëmtuar vetë Greqinë. Duke u fokusuar te “pema” (nacionalizmi i ngushtë dhe urrejtja ndaj Shqipërisë), grekët e sotëm po humbasin “pyllin” (bashkësinë historike dhe gjenetike që i lidh me fqinjët).
Çdo gjë kundër Shqipërisë, në thelb, është kundër vetë rrënjëve të Greqisë moderne. Është koha që historia të mos shihet më përmes optikes së deformuara të shekullit XIX, por si një pasqyrë ku fustanella arvanitase shkëlqen si simboli i vërtetë i lirisë, përtej kufijve fetarë dhe kombëtarë të krijuar artificialisht.
Pjesa e dytë
Arkitektët e 1821: Nga “Jam shqiptar!” te mjegulla e nacionalizmit fetar
Nëse pjesa e parë e trajtesës perfshiu përplasjen fizike në fushëbetejë, kjo vijimësi analizon “vrasjen” e identitetit etnik në emër të një dogme që nuk njihte kombësinë, por vetëm kryqin ose hënën.
Përgjigjja e fundit etnike: “Unë jam shqiptar”
Përpara se propaganda e “kalamarasëve” të helenizonte masat, dëshmitë e udhëtarëve si J.C. Hobhouse (1813) dhe dëshmitë në dokumentet e kohës (si në Letter XIII) na tregojnë një realitet tjetër. Ndërsa në provincat e tjera të Perandorisë Osmane pyetja “Kush je?” merrte përgjigje fetare (“jam turk” ose “jam i krishterë”), në trojet arvanitase udhëtari habitej nga një përgjigje që sot tingëllon si akt rebelimi: “I am an Albanian” (“Unë jam shqiptar”). Ky dokument dëshmon se përpara 1821-shit, etnia qëndronte mbi fenë. Shkundja e duarve dhe respekti reciprok mes një “turku” (shqiptar musliman) dhe një “krishteri” (shqiptar i krishterë) ishte normë sociale, jo përjashtim.
Arvanitët midis Xhamisë dhe Kishës
Një dokument kyç nga dëshmitë e Lady Mary Wortley Montagu zbulon një anë të panjohur të Arvanitëve (të cilët ajo i quan “Arnouts”). Ajo përshkruan një popull që jetonte në një lloj “neutraliteti fetar” për të mbijetuar:
“Ata shkojnë në xhami të premten dhe në kishë të dielën, duke u shfajësuar se kërkojnë mbrojtje nga Profeti i Vërtetë, por nuk janë në gjendje të përcaktojnë se cili është ai në këtë botë.”
Ky pragmatizëm arvanitas ishte pengesa kryesore për nacionalizmin grek të mëvonshëm, i cili kërkonte ndarje të prerë me thikë: ose grek i krishterë, ose turk musliman. Dokumentet tregojnë se “Greqia” e sotme u ndërtua mbi rrënojat e këtij identiteti fleksibël.
Arvanitët si “Arkitektët” e 1821-shit
Në dokumentin e titulluar “Historia e Madhe e Epirit dhe e Shqipërisë” (1908), autori thekson një të vërtetë që shpesh censurohet: Shqiptari-Arvanit ishte protagonisti kryesor dhe arkitekti i vitit 1821 (Viti i revolucionit “grek”). Ata nuk luftuan si mercenarë për një komb të huaj, por për një “Patridë të përbashkët” (Vatër të përbashkët). Por, siç vërehet në dëshmitë e mëvonshme, pas fitores, “arkitektët” u dëbuan nga ndërtesa që projektuan vetë. Flamuri që ata ngritën në malet e Epirit dhe të Moresë u mor nga elita e instaluar, e cila filloi procesin e “pastrimit” të termave, duke i shndërruar heronjtë arvanitas në “Hellenë të pastër”.
“Të gjithë kundër të gjithëve”: Salim Bekiari dhe tragjedia e këngëve popullore
Në përmbledhjen “Popularia Carmina” (1860) të Arnoldus Passow, gjejmë përshkrimin e tmerrshëm të gjendjes “të gjithë kundër të gjithëve”. Këngët si ajo e Salim Bekiarit tregojnë se Arvanitët muslimanë ishin në luftë jo vetëm me kinsmenët e tyre të krishterë, por edhe me “Turqit anadollakë”. Kjo vërteton se lufta nuk ishte etnike mes grekëve dhe turqve, por një luftë civile ballkanike. Dokumentet e vitit 1894 (Jurien de la Graviere) e konfirmojnë këtë: revolucioni ishte një “Luftë Civile” mes Moreaotëve, Rumeliotëve, Maniotëve (të tre në masë të gjerë arbërorë) me shqiptarët në krye.
“Turqit” që flisnin shqip dhe greqisht
Një dëshmi tronditëse vjen nga dokumentet që përshkruajnë muslimanët e Athinës (fig. 16). Ata quheshin “Turq”, por nuk dinin as 7-8 fjalë turqisht. Flisnin greqisht ose “arvanitika” shqip, visheshin identik si “Grekët” dhe gratë e tyre nuk dalloheshin nga greket përveç një detaji të vogël në kapelë. Kjo tregon se “Turku” i vitit 1821 në Greqi ishte thjesht fqinji arvanitas që nuk pranoi të ndërronte fenë. Kur këta “Turq” u masakruan ose u dëbuan, Greqia në fakt vrau një pjesë të vetvetes.
Dokumentet flasin qartë: 1821-shi ishte një projekt arvanitas që u “privatizua” nga një ideologji e huaj. Pasardhësit e suliotëve dhe luftëtarëve të fustanellës sot mësojnë në shkolla se paraardhësit e tyre luftuan “Turqit”, duke mos kuptuar se në shumë raste, “Turqit” ishin vëllezërit e tyre që flisnin të njëjtën gjuhë, por që historia i rreshtoi në anën e humbësve të damkosur.
Pjesa e tretë
Fshehja e qëllimshme e aristokracisë: Nga dinastitë bizantine te “Princesha” shqiptare
Miti i “Grekut” dhe realiteti pellasg: Si u përdor feja për të thyer trungun etnik
Pjesa e tretë e kësaj trajtese hedh dritë mbi periudhën kur identiteti kombëtar nuk ishte ende një koncept politik dhe me tej ne periudhen moderne elitat e huaja “rekrutuan” biologjinë arvanitase për të ndërtuar një shtet-komb mbi baza fetare.
“Greku” si emërtim fetar, jo etnik
Dokumentet e kohës (imazhi 26) konfirmojnë një të vërtetë që shpesh shmanget: në prag të vitit 1821, termi “Grek” nuk identifikonte një komb në sensin modern, por një bashkësi fetare (miletin ortodoks). Luftëtarët që ne sot i quajmë “heronj të Greqisë”, në vetëdijen e tyre ishin të krishterë të një rrace që nuk njihte kufij me fqinjët e tyre “turq” (shqiptarë muslimanë).
Përplasja e vitit 1821 ishte, në thelb, një luftë civile brenda të njëjtit lloj (adelphoktono), e nxitur nga elita fanariote dhe interesat e fuqive të mëdha, të cilët kishin nevojë për një “Greqi antike” si mburojë gjeopolitike, edhe pse popullsia në terren ishte kryesisht arbërore.
Tabani Pellasgo-Ilir: Vazhdimësia e mohuar
Në dokumentet që trajtojnë historinë e Epirit dhe Maqedonisë (imazhi 29), del në pah teza e vazhdimësisë pellasgo-ilire. Historiografia serioze e shekullit XIX e pranonte se popullsia që banonte këto troje rridhte nga një trung i lashtë pre-helen.
Arvanitët e 1821-shit ishin bartësit e këtij gjaku. Mirëpo, për të legjitimuar projektin e ri shtetëror, kjo rrënjë “pellasge” duhej të fshihej. U desh një punë e madhe propagandistike nga “kalamarasit”-kalemxhinjtë për t’u mbushur mendjen pasardhësve të ilirëve se ata ishin “pasardhës të drejtpërdrejtë të Perikliut”, duke mohuar kështu vëllazërinë etnike me shqiptarët e tjerë.
Aristokracia e Fshehur: Nga Dinastitë Bizantine te “Princesha” e Shqiptarëve
Nëse dy pjesët e para analizuan mashtrimin me “fustanellën” dhe tjetërsimin e identitetit në terren, ky vijim trajton dokumentet që vërtetojnë se rrënja arvanitase shtrihej deri në majat e pushtetit bizantin dhe në sallonet më prestigjioze të Evropës.
Komnenët dhe gjurma arbërore në “Bizant” Romën e Lindjes
Dokumentet arkivore që përmendin dinastinë e Komnenëve (ΚΟΜΝΗΝΟΣ) dhe lidhjen e tyre me “Arvanitët” (Αλβανοί), na detyrojnë të rishikojmë narrativën e “zbritjes së vonë” të shqiptarëve në Greqi. Sipas këtyre dëshmive, familjet e mëdha aristokrate që sunduan Despotatin e Epirit dhe pjesë të rëndësishme të Perandorisë, kishin një simbiozë të hershme etnike me elementin arbëror.
Nuk bëhej fjalë për një “popull tjetër” që erdhi si emigrant, por për një shtresë udhëheqëse që, siç shihet në tekstet e vjetra, e përdorte forcën ushtarake dhe besnikërinë e fiseve arvanitase si mjetin kryesor për të mbajtur pushtetin. Ky “nobilitet”-fisnikeri arvanitase u fshi nga historia moderne helene për të krijuar imazhin e një Greqie të pastër “byzantine”, duke harruar se pa shpatën arvanitase, ato mure do të ishin rrëzuar shekuj më parë.
Elena Gjika dhe zgjimi i “Gjakut të Shpërndarë” mërgatës arbëreshë
Një pikë kthesë në historiografinë e shekullit të 19-të është figura e Elena Gjikës (Dora d’Istria). Dokumenti që citon veprën e saj “Gli Albanesi in Rumenia” (Shqiptarët në Rumani) është një dëshmi monumentale. Ajo, një princeshë me origjinë nga familja e madhe e Gjikajve, nuk e quajti veten “greke e diasporës”, por deklaroi me krenari përkatësinë e saj “Albaneze”.
Dora d’Istria shërben si prova se elita intelektuale arvanitase e njihte mirë origjinën e saj. Ajo u kujtoi evropianëve se familjet që po ndërtonin shtetet e reja në Ballkan (si Gjikajt në Rumani apo udhëheqësit në Greqi) rridhnin nga i njëjti trung “Pellasgo-Ilir”. Ky dokument vërteton se ndërsa në Greqi po instalohej “helenizmi” artificial, mendjet më të ndritura të kohës po punonin për t’i dhënë arvanitasve një vend nderi në historinë e qytetërimit evropian.
“Epirotica”: Identiteti midis emrit dhe mjegullës
Në hartat dhe tekstet e vjetra (si ato të cilësuara si Epirotica apo Albanica), termat “Epirot” dhe “Albanas” përdoren shpesh si sinonime. Dokumentet e ofruara tregojnë se për shekuj me radhë, bota akademike perëndimore nuk bënte dallimin prerës që bëjnë politikanët e sotëm. Epiri ishte vatra ku flitej gjuha e vjetër dhe ku kultura arvanitase ishte dominuese.
Tragjedia që vërehet në këto dokumente është se, pas vitit 1821, termi “Epirot” filloi të “vidhej” dhe të monopolizohej nga narrativa helene, duke e zhveshur nga kuptimi i tij fillestar etnik. Duke u thënë pasardhësve të këtyre familjeve fisnike se ata janë “grekë që thjesht flasin një dialekt tjetër”, historiografia zyrtare arriti të “vriste” vetëdijen e një prej popujve më të vjetër të Ballkanit.
Kur fisnikëria takon fustanellën
Ndryshe nga sa pretendohet, dokumentet tregojnë se nuk kishte një ndarje mes “fshatarit arvanitas” dhe “elitës”. Ata ishin pjesë e të njëjtit organizëm social. Udhëheqësit e revolucioneve nuk ishin thjesht rebelë malesh; shumë prej tyre rridhnin nga degëzime të familjeve që kishin histori shekullore në administrimin e tokave.
Kjo pjesë e tretë e trajtesës sonë tejet të përshpejtuar na tregon se “tmerri” i vërtetë për nacionalizmin modern grek nuk është thjesht fakti që luftëtarët ishin arvanitas, por fakti që vetë themelet e shtetit, kulturës dhe diplomacisë së tyre u hodhën nga njerëz që e dinin shumë mirë se nuk ishin helenë të lashtë, por arbërorë të gjallë.
Duke lexuar këto dëshmi mbi familjet Komneni, Gjika dhe dorëshkrimet mbi Epirin, kuptojmë se Arvaniti i sotëm nuk po “mëson” një histori të re, por po i kërkohet të harrojë atë të vjetrën. Ju, pasardhësit e këtyre dinastive dhe luftëtarëve, nuk jeni “aksident” i historisë së Greqisë; ju jeni vetë Historia, e mbuluar me një vello “helenike” që ju rri e ngushtë dhe ju largon forcërisht nga lavdia e vërtetë e rrënjëve tuaja. Përgatiti Elis Buba / usalbanianmediagroup.com
Referenca dëshmi historike
- Hobhouse, J. C. (1813). A Journey through Albania, and other provinces of Turkey in Europe and Asia, to Constantinople, during the years 1809 and 1810. London: James Cawthorn. (Referuar “Letrës XIII” mbi identitetin etnik).
- Kasomoulis, N. (1832-1841). Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων (Kujtime Ushtarake të Revolucionit të Helenëve). Dorëshkrime mbi përbërjen etnike të trupave në rrethimin e Akropolit.
- Montagu, M. W. (1763). The Letters of the Right Honourable Lady Mary Wortley Montagu: Written during her Travels in Europe, Asia and Africa. (Mbi sinkretizmin fetar të “Arnoots” / Arvanitëve).
- Zografos, P. (1836-1839). Seria e Pikturave mbi Luftën e Pavarësisë. (Vepra të realizuara nën mbikëqyrjen e Gjeneral Makrijanit, që pasqyrojnë veshjen e fustanellës te të dyja palët ndërluftuese).
Studime Akademike dhe Periodikë
- D’Istria, D. (Elena Gjika). (1873). Gli Albanesi in Rumenia: Storia dei principi Ghika (Shqiptarët në Rumani: Historia e princave Gjikaj). Firenze: Tipografia Editrice dell’Associazione.
- Helmolt, H. F. (1902). The World’s History: A Survey of Man’s Record (Volume V). London: William Heinemann. (Analiza mbi rolin e suliotëve dhe armatolëve).
- Jurien de la Gravière, J. P. E. (1876). La Station du Levant. Paris: Plon. (Mbi natyrën e “Luftës Civile” brenda strukturave osmane dhe revolucionare).
- Passow, A. (1860). Popularia Carmina Graeciae Recentioris (Këngët Popullore të Greqisë së Re). Lipsiae: B.G. Teubneri. (Cituar kënga e Salim Bekiarit dhe dëshmitë e gjuhës arvanitase).
- Shoqata Filologjike “Parnassos”. (1883). Revista “Parnassos”, vëllimi VII, Athinë. (Referuar pranimit të natyrës shqiptare të konfliktit të vitit 1821).
Dokumente Arkivore dhe Institucionale
- Arkiva Bizantine (Burime anonime/kronika). Dokumente mbi dinastinë e Komnenëve (ΚΟΜΝΗΝΟΣ) dhe ndërveprimin me elementin arbëror (Αλβανοί) në Epir dhe More.
- Ministria e Arsimit e Greqisë. (1955). Anagnostikon (Libër Leximi), Klasa e 6-të e shkollës fillore. (Përdorur si referencë për mënyrën e paraqitjes së suliotëve në kurrikulën shkollore).
- Vepra Kolektive. (1908). Historia e Madhe e Epirit dhe e Shqipërisë. (Tekst referues mbi rolin e arvanitëve si arkitektë të lëvizjeve ballkanike).
